ભોગોલિક પ્રવૃત્તિ

આ પ્રવૃત્તિ પ્રથમ સત્રની, ભૂગોળના બીજા જ્ એકમ(ધો-૭,પાઠ-૧૫)ની છે. પણ, તે સમયે શિક્ષકને લાગ્યું કે હજી આ પ્રવૃત્તિ કરવાનો સમય ‘પાક્યો’ નથી.

ભૂગોળ એટલે અંકગણિત,ભૂમિતિ અને વિજ્ઞાનનું શરબત. તેની સંકલ્પનોની ગૂંથણીને વારંવાર જુદી જુદી રીતે જોવી પડે.

 અમે આ એકમ પરંપરાગત રીતે ભણ્યા : વ્યાખ્યાઓ સમજી, પારિભાષિક શબ્દોની સંધિ છૂટી પાડી તેમને ઉકેલ્યા, આકૃતિઓ દોરી, પ્રશ્નો પૂછ્યા ને જવાબો લખ્યા. માહિતી માટે અને પરીક્ષા માટે તે ઉપયોગી છે. પણ,કોઈ સમાચાર કે કોઈ દૈનિક ઘટનાને સંદર્ભે ભૂગોળની પાયાની સંકલ્પનાઓ અવારનવાર અને વારંવાર ચર્ચાતી રહી. એક દિવસ શાળાના મેદાનમાં હળવું વંટોળ ઉઠ્યું અને ધૂળની ડમરી ચકરી ફરવા લાગી,કે  સમાચાર વંચાયા કે બે દિવસ પછી વધુ ઠંડી પડશે કે પછી તાજેતરમાં રાજસ્થાનમાં હવાના દબાણમાં થયેલા ફેરફારને કારણે ગુજરાત પર ધુળી ચાદર છવાઈ...અમારે કેમ-કેવીરીતે તેની ભૌગોલિક ચર્ચાઓ થાય. અમે ભૂમિતિની પાયાની સંકલ્પનાઓ અંગેના કેટલાક વીડીઓ પણ જોયા.

આજે અમે આ મુજબ પ્રવૃત્તિ કરી.

પૃથ્વીનો ગોળો, પાણી ભરવાનો નળો અને દોરી વડે.

વર્ગખંડમાં દિશાઓ નક્કી કરી.નળાને બનાવ્યો સુર્ય. પૃથ્વીના ગોળાને સુર્યની ઉત્તરે ગોઠવ્યો, ધરી ઉત્તર તરફ નમેલી રહે ત રીતે. જાણવા પ્રયત્ન કર્યો- કયો ધ્રુવ સુર્યની નજીક છે, ઉત્તર કે દક્ષિણ? પહેલાં નરી આંકે અને પછી દોરી વડે અંતર માપી-સરખાવીને.

હવે, પૃથ્વીના ગોળાને ૯૦અંશ ખસેડી સુર્યની દક્ષિણે ગોઠવો, ધરી ઉત્તર તરફ જ્ નમેલી. ચકાસ્યું, કયો ધ્રુવ નજીક? નરી આખે નક્કી કરવામાં મુશ્કેલી પડી. અગાઉની જેમ જ્ દોરી વડે બંને ધ્રુવોનું સૂર્યથી અંતર માપ્યું અને સરખાવ્યું.

ફરી ૯૦અંશની ફુદરડી અને પૃથ્વી પ્રતિકૃતિ ગોઠવાઈ સુર્યની દક્ષિણે. ફરી માપન,સરખામણી.

એ જ્ રીતે પૂર્વમાં ગોઠવીને.

આ પ્રવૃત્તિને પાઠ્યપુસ્તકની આકૃતિ સાથે સરખાવીને જવાબો આપવા કહ્યું : પૃથ્વીગોળો ઉત્તર/પશ્ચિમ/દક્ષિણ/પૂર્વમાં હતો ત્યારે કઈ તારીખ? થોડીક ગડમથલ પછી વિદ્યાર્થીઓએ પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપ્યા.

વિધાર્થીઓના સાચા જવાબો એ આ પ્રવૃત્તિની સફળતાનો માપદંડ નથી. આ જવાબો તો વિધાર્થીઓ સ્વાધ્યાયપોથીમાં અને ઉત્તરવહીમાં લખી ચૂકયા જ્ છે. આવી પ્રવૃત્તિઓ કરાવવી કેમ જરૂરી છે તે તો આ પ્રવૃત્તિ પછીના પ્રશ્નો પરથી તારવી શકાય : પૃથ્વી નમેલી ના હોય તો શું થાય? વિડીઓ જોયાં એમાં તો પૃથ્વી નમેલી જણાતી નથી તો આટલી ચોક્કસ રીતે કેમ કહી શકાય કે પૃથ્વી નમેલી છે? આપણને પૃથ્વીની ગતિનો અનુભવ કેમ નથી થતો? પૃથ્વી ક્યાં રહેલી છે? પૃથ્વી ગોળ છે તો આપણે પડી કેમ નથી જતા? પૃથ્વી તો સપાટ દેખાય છે, તો ગોળ ...? આપણે ક્યાં રહીએ છીએ, ગોળાની અંદર કે સપાટી પર?

આમાથી કેટલાક પ્રશ્નો વારંવાર પુછાતા રહે છે. તે પ્રશ્નો વારંવાર પૂછાય છે તેનો અર્થ એ કે જે-તે સંકલ્પના વધુ સપષ્ટ કરવાની જરૂર છે, અને તે પણ નવી રીતે. તો આવા પ્રશ્નોનું તો સ્વાગત જ્ હોય ને!

ભૂગોળનું ગણિતવિજ્ઞાન

આ પ્રયોગ અમે ૨૨ ડીસેમ્બર’ ૧૧ એ શરુ કર્યો હતો, બપોરે ૧ વાગ્યે.

સૌ પહેલાં અમે અમારા બધાના પડછાયા માપ્યા. પછી એક લાકડીનો પડછાયો માપ્યો. શિક્ષકે જણાવ્યું કે હવે દર ૧૫ દિવસે આપણે આ લાકડીનો પડછાયો માપવાનો છે અને સાથે પ્રશ્ન મુક્યો – આ લાકડીનો જ્ કેમ, કોઈ માણસનો કેમ નહિ તે વિચારો.

ચાલુ વર્ગે કેટલીક મિનીટો માટે મેદાનમાં જવું કયા બાળકને ના ગમે ! એટલે પ્રયોગ સામે તો કોઈને વાંધો ન હતો. પણ, આ પ્રયોગ કરવાથી શું થશે તેવું પરિણામ તાત્કાલિક નજર સામે ના દેખાતા તેમના ચિત્તમાં ખળભળાટ થતો હતો. વળી, પહેલાં બે-ત્રણ માપન દરમ્યાન તો પડછાયાના માપમા કોઈ નોંધપાત્ર ફેરફાર ના દેખાયો એટલે કેટલાક તો અકળાયા પણ ખરા, ‘ તમને આવા નકામા પ્રયોગો સુઝે છે !’. જો કે, શિક્ષક પપ્રત્યેની મુલ્ય આધારિત શ્રદ્ધાને કારણે અને મેદાનમા આવવા મળે તે કારણે પ્રયોગ તો જારી રહ્યો.

દર પંદર દિવસે અમે બપોરના એક વાગ્યે પડછાયો માપતા રહ્યા અને તે માપ નોંધાતા રહ્યા.

જાન્યુઆરીના અંત દરમ્યાનથી પડછાયાની લંબાઈમાં નોંધપાત્ર ફેર પડ્યો હતો. તેને કારણે સૌને વિસ્મય થયું-આવું કેમ, કઈ રીતે? હજી જવાબ આપવાનો સમય પાક્યો નહોતો.

આખરે આવી ૨૧ માર્ચ.

લાકડીના પડછાયાની ટૂંકાઈ જોઈ બધા ઉદગારોમા સરી પડ્યા. એ પછી તો અમે અમારા ગામના અક્ષાંશ પણ માપ્યા,એ પડછાયાની મદદથી જસ્તો .

એ પછી પાઠ્યપુસ્તકમા ભૂગોળના એકમ (ધોરણ ૭, એકમ-૧૫,૧૬) વાંચ્યા ! અમારા જવાબો એમાં હતા.

સુર સંગમ

સંગીતની નવી નવી કેડીઓમાં જાત્રા કરાવવાના ઉદ્દેશથી જ્ ગુજરાતી સુગમ સંગીતના ભાગ રૂપી ગીતો  શાળામાં ગવડાવવા શરુ કરવામાં આવ્યાં હતાં. મોટે ભાગે આ શિક્ષણ વર્ગ-પ્રાર્થના સંમેલનમાં થાય. એટેલે કે, સમુહમાં. એવામાં કુદરતે કોને કોકિલ કંઠ આપ્યો છે એ પકડવું છુટી જતુ હોય છે. (આ પ્રયત્ન વિશે જોડેની લિંક પર ક્લિક કરો:ગુર્જરી સંગીત

એન.એસ .પટેલ કોલેજના MSW/BSW/MHRM ના વિદ્યાર્થીઓ અમારી શાળામાં નિયમિત આવે છે ,છેલ્લા ત્રણેક વર્ષથી. શાળા પરિવાર સાથે ચર્ચા કરી કયા પ્રકારની પ્રવૃત્તિ કરી શકાય તેની વિચારણા કરી જુદી જુદી પ્રવૃત્તિઓ તે વિદ્યાર્થીઓ કરાવતા હોય છે. આ એક સુખદ ફેરફાર છે-મહિને એક કે બે તાસ કોઈક જુદી જ્ પ્રવૃત્તિ, જુદા જ્ વ્યક્તિઓ કરાવવા આવે.

હિમાની દેસાઈ 

આ વખતે આવેલા MHRMના  વિદ્યાર્થીઓના જુથ એ રજૂઆત કરી કે તેઓ 'સુર સંગમ' પ્રવૃત્તિ કરાવવા માંગે છે. અમારા સામુહિક સંગીત શિક્ષણને  તેમણે વ્યક્તિગત બનાવવાની આ સારી તક હતી. એટલે આ તક અમે ઝડપી લીધી. ધોરણ ૫થી ૭ના તમામ વર્ગોમાં કોલેજના વિદ્યાર્થીઓએ ઓડીસન કર્યું. આ અનુભવ તેમને માટે સુખદ આશ્ચર્ય હતો. કેમકે અગાઉના અનુભવો પરથી તેમણે કવિતાઓ, ફિલ્મી ગીતો કે ભજનોની અપેક્ષા રાખી હતી. અહીં તો સુગમ સંગીતના ક્લાસિક ગીતો ઓડીસનમાં ગવાતાં હતાં. વળી, હિમાની દેસાઈ, જે ખુદ સારી ગાયક  છે, તેણે ગીતના સૂરને ઊંચો કે નીચો લેવાનું માર્ગદર્શન આપ્યું તો એ પણ એટલી જ્ સરળતાથી વિદ્યાર્થીઓએ ઝીલ્યુ. દરેક વર્ગમાંથી દસ વિદ્યાર્થીઓ અંતિમ સ્પર્ધા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યાં.

દિવ્યા અને ડૉ.પ્રતિક્ષા પટેલ 

સ્પર્ધા એ પહેલી ફેબ્રુઆરીએ  હતી. સ્પર્ધકોમાં અનેરો ઉત્સાહ હતો. રોજ શિક્ષક આગળ પ્રેક્ટિસ કરી જાય. મોબાઈલ પર ધ્યાનથી ગીત સાંભળે અને સુરની બારીકી અંગે શિક્ષકને પૂછે. સ્પર્ધાને દિવસે તન્વી આવીને પૂછે,' બેન, ***  ગીત ગાઉ? '  ના, આવા ગીત શાળામાં ના ગવાય. (આઇટમ ગીત હતું.) તન્વીએ પોતાનું ગીત બદલ્યું. સ્પર્ધકો અને શ્રોતા સૌ આતુર હતાં સાંજ ના ૩ કલાક માટે.

સુચિતાબેન 

MHRMના વિદ્યાર્થીઓ હિમાની દેસાઈ,સાગર સોની, અમિત સીંગ અને આકાશ પટેલએ વિદ્યાર્થીઓની મદદથી સ્પર્ધા માટેની વ્યવસ્થા ગોઠવી. નિર્ણાયક તરીકે  એન.એસ.પટેલ આર્ટ્સ કોલેજના ઉપાચાર્ય  ડૉ.પ્રતિક્ષા પટેલ અને સારા ગાયક એવા ઇકોનોમિક્સ વ્યાખ્યાતા શ્રી સુચિતા સાધુને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. 

અમારા ૪૦ ગાયકો એ એક પછી એક આવીને અમારી સાંજને સુરભીની કરવા માંડી. નિર્ણાયકો પણ ગીતોના વૈવિધ્યનો આનંદ માણી રહ્યા હતાં. અચાનક એક વિધાર્થીએ *** ગીત શરુ કર્યું. આચાર્ય,શિક્ષકો, આયોજક વિધાર્થીઓ અને નિર્ણાયકો ક્ષણિક આંચકો ખાઈ ગયા. પણ, જે ભોળા ભાવે પેલી વિધાર્થીની 'તે' ગીત રજૂ કરતી હતી,અને શબ્દોના અર્થને સમજ્યા વગર જે ભાવથી શ્રોતા વિધાર્થીઓ ગીત સાંભળી રહ્યા હતાં, વડીલોએ ઈશારામાં નક્કી કરી લીધું કે તેને અટકાવવી નહિ. વળી, ઓટીઝમ ખામી વળી નેન્સીએ  અંગ્રેજી કવિતા મોઢે ગાઈ ત્યારે તો તમામ શ્રોતાઓ સમજી ગયા કે તેનું ઇનામ પાકું. સ્પર્ધકોની આવડતથી આનંદિત થઇ નિર્ણાયકોએ પોતાના તરફથી ૪ પ્રોત્સાહક ઇનામો જાહેર કર્યા.

નેન્સી અને કમળાબેન

નેન્સીનું ઇનામ તો પાક્કું જ્ હતું. ત્રીજું ઇનામ દિવ્યા (ધો-૭)ને 'સાવરિયો' ગીત બદલ, બીજું ઇનામ પારુલ (ધો-૭) ને મીઠાં સૂરે સંસ્કૃત પ્રાર્થના બદલ અને પ્રથમ ઇનામ આરતી (ધો-૬)ને સુરની બારીકીઓ સાથે 'તેરી મેરી' ફિલ્મ ગીત બદલ આપવાની નિર્ણાયકોએ નક્કી કર્યું.

આરતી 

સુચીતાબેનએ દરેક વિજેતાની વિશિષ્ટ આવડત જણાવી અને કયા માપદંડને આધારે તેમણે વિજેતાઓ પસંદ કર્યા હતાં તેની છણાવટ કરી. પ્રતિક્ષાબેનએ ગીતોની પસંદગીને બિરદાવી. આવા સુંદર આયોજન બદલ તેમણે તેમના વિધાર્થીઓને અભિનંદન આપ્યા અને શાળા પરિવારનો આભાર માન્યો. શાળાના આચાર્યશ્રી કમળાબેનએ પોતાની વિધાર્થીઓની આવડત બદલ ગૌરવ વ્યક્ત કર્યું અને આવા કાર્યક્રમની તક ઊભી કરવા બદલ એન.એચ.પટેલ કોલેજનો આભાર માન્યો.

આરતી માટે તો આ સુખદ આંચકો જ્ હતો. પોતે સામાન્ય આવડત ધરાવતી છોકરી છે એવું દ્રઢપણે માનતી આરતી આજે શાળાની પ્રથમ હરોળની ગાયિકા સાબિત થઇ હતી.

સુચીતાબેનના મીઠાં કંઠે ગવાયેલો 'સાવરિયો' અને  તાલીમાર્થીઓએ વહેંચેલ ચોકલેટ મમળાવતાં મમળાવતાં સૌ છુટા પડ્યા.

વધુ એક મજાનો દિવસ

જામેલા લગ્નગાળાને કારણે વર્ગમાં ૬૦%  જ હાજરી હતી. નવો એકમ શરુ કરવા માટે આમેય શુક્રવાર સારો દહાડો નથી. શનિવારે એકમને આગળ લઇ જવા પુરતો સમય ના મળે અને રવિનું ગાબડું. એટલે અમે પુનરાવર્તન કરવાનું ઠેરવ્યું.

ગણિત ગુજરાતીની જેમ વાંચતા ગયા. નિયમો,સુત્રો ને ગુજરાતીની જેમ સમાનર્થ-વિરુધાર્થ-સંધિ વડે ઉકેલતા ગયા. (દા.ત.: 'રાશ' અને 'રાસ' ) ત્યાં એક વિદ્યાર્થીની નજર ગઈ પૃથ્વીના નકશા પરના પીળા રંગ પર તૂટેલી છતમાંથી પડતા ચાંદરણાં પર. ક્ષણિક એ સૌન્દર્ય સૃષ્ટિને  સૌ દિગ્મૂઢ બની માણી રહ્યા. માસ્તરને પોતાની ફરજનું ભાન થયું એટલે પોતે સૌ પહેલાં સૌન્દર્યમૂઢતા ખંખેરી એ સુંદરતામાં શું વિજ્ઞાન અને ભૂગોળ છે એમ ચર્ચા આદરી. પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા પણ જવાબની ઈચ્છા સામે પક્ષે નબળી હતી. એટલે અમે પાછા ફર્યા ગણિત પર. ગણિત થોડું આગળ ગયું ત્યાં એક ચકોર આંખ એ જોયું કે પેલા ચાંદરણાંએ તો જગ્યા બદલી છે ! આ કેમ થયું ? હવે પ્રશ્નો સામેથી આવ્યાં. એટલે એના ભૌગોલિક કારણો માટે મથામણ જામી. સુર્ય કઈ દિશામાં ગયો હશે? પડછાયો કેમ પડે? પડછાયાની લંબાઈ અને પ્રકાશના સ્ત્રોતના સ્થાનનો સંબંધ શું? બપોરના ૧:૩૦ થયા છે એમ જોયું એટલે શિક્ષકે હાથના પડછાયા વડે પક્ષી,સસલું બનાવી બતાવ્યા. ધમાલ મચી ગઈ જાત જાતના પડછાયા-આકારો સર્જવાની. 

રીસેસ પછી શિક્ષક બીજા વર્ગમાં તાસ મુજબ ગયા. ત્યાં પણ ગણિતનું ભાષાકીય પુનરાવર્તન. ધોરણ-૭ માં નકશાની રમત સોંપીને. આમતો આ રમત રમવાનું કહેવું પડતું જ્ નથી, તે  એટલી બધી પ્રિય છે કે વર્ગના ફુરસતના ગાળામાં વિધાર્થીઓ તે રમતા જ્ હોય. આ રમત એટલે એક વિદ્યાર્થી કોઈ સ્થળ કહે અને બીજા એ તે શોધવાનું. (આ રમતના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો જબરજસ્ત છે. તેની વિગતવાર માહિતી બીજી પોસ્ટમાં.) 

ચારની  રીસેસ પછી ધોરણ-૭ માં ડાન્સની પ્રેક્ટિસ કરવાની હતી. 

કોઈ એ પ્રેક્ટિસમાં ના જોડાયું. ગીત વગાડી પોતાને ડીસ્ટર્બ કરવા બદલ  વિદ્યાર્થીઓએ  શિક્ષકને ધમકાવી નાખ્યા.

બધાને નકશાની રમતમાંથી ઉઠવું જ ન હતું.

..

આવું ય બને !

activities at glance

Yoga Time-1.eye rotation 2.bramari pranayam

laughing exercise

Std.-1 : making pictures with grains

library period