પુનરાવર્તનનો રસ

શિક્ષક માટે એ  રસપ્રદ પડકાર છે કે વિદ્યાર્થીઓને શૈક્ષણિક પ્રક્રિયામાં સંડોવવા કઈ રીતે. શૈક્ષણિક પ્રક્રિયાઓ એટલેકે વિધાર્થીઓ પ્રશ્નો પૂછે અને જવાબો શોધવાના વિકલ્પો જાતે શોધે, ચર્ચામાં તાર્કિક રીતે જોડાય અને કોઈ તારણ લાગી પહોંચે, શિક્ષણતંત્રના ભાગ રૂપી યાંત્રિક પ્રક્રિયાઓમાં પણ જોડાય અને સફળતા પ્રાપ્ત કરે અને આવા બીજા કાર્યો.

ઇતિહાસના એકમોના પુનરાવર્તન માટે અમે જુથકાર્ય આદર્યું. દરેક જુથ માટે એક એકમ. ૧૫ મીનીટમાં ૫ નવા પ્રશ્નો બનાવવાના. જુથનેતાએ નહિ પણ જૂથના સભ્યો એ પ્રશ્નો વર્ગ સમક્ષ રજૂ કરવાના, જવાબ સહીત. દરેક પ્રશ્ન માટે એક ગુણ. તમામ રજુઆતો થઇ જાય પછી શિક્ષક એમાંથી જ્ કેટલાક પ્રશ્નો પૂછે અને ચકાસે કે કેટલા જવાબો યાદ રહ્યા.

આ પ્રવૃત્તિ પાછળ વિચાર એ હતો કે પુનરાવર્તનની યાંત્રિક પ્રક્રિયાને રસપ્રદ કઈ રીતે બનાવવી અને વર્ગના તમામ વિધાર્થીઓ, ખાસ કરીને ધીમા વિધાર્થીઓ તેમાં સક્રિયતાથી જોડાય તેવું શું કરવું.

પ્રશ્ન બનાવવો એ જવાબ આપવા કરતાં અઘરી પ્રક્રિયા છે. પ્રશ્ન બનાવનારને જવાબ ઉપરાંત પ્રશ્નનું ભાષાકીય માળખું પણ ધ્યાને રાખવું પડે અને આખો એકમ, લીટીએ લીટી ધ્યાનથી વાંચવી પડે. આ કામ મોટેભાગે જુથ નેતાએ કર્યું. વળી, જુથસભ્યોએ રજૂઆત કરવાની હતી,તેમના જૂથના ગુણ તેમની રજૂઆત પર આધારિત હતાતેથી તેઓ જવાબદારી અનુભવવા લાગ્યા અને પ્રવૃત્તિમાં સક્રિયતાથી જોડાયા. જુથ નેતા પણ જવાબદારી પૂર્વક સભ્યોને તૈયારી કરાવવા લાગ્યા. આમ વર્ગના દરેક વિધાર્થીને તેની આવડત મુજબનું કામ મળ્યું. આ પ્રવૃત્તિમાં પડકાર એ જ્ પ્રેરણા બન્યો.ગુણાંકન તો એક જાતના પ્રોત્સાહન રૂપે જ્ હતું.

પહેલાં દિવસે આમ કર્યા પછી બીજે દિવસે પ્રવૃત્તિમાં થોડો ફેરફાર કર્યો, કહોને કે પડકાર ઉમેર્યો. હવે બધાં જૂથોએ એવાં જ્ પ્રશ્નો બનાવવાના જેમાં 'કોણ' આવતું હોય. શરૂઆતમા વિધાર્થીઓ સ્થળ,ઘટનાઓ અને સમય સંબંધે પણ 'કોણ'વાળા પ્રશ્નો બનાવી આવ્યાં. પછી એ પ્રશ્ન સ્વરૂપની જાહેરમાં અને વ્યક્તિગત ચર્ચા કરી. એમ લાગ્યું કે પ્રશ્ન સ્વરૂપની આ તબક્કે જે સમાજ ઊભી થઇ તે પ્રમાણમાં વધુ સ્થાયી રહેશે. વળી, એક જુથે પ્રશ્-જવાબો મોઢે રજૂ કર્યા. આવી દરેક રજુઆતને અડધો ગુણ વધુ આપવો એમ ઠેરવ્યું. તેને લીધે તે પછીને દિવસે બધાં જ્  જુથ, એટલેકે વર્ગના તમામ વિદ્યાર્થીઓ પ્રશ્ન-જવાબની મોઢે રજૂઆત કરવા પ્રયત્નશીલ થયા અને મોટાભાગના એમાં સફળ પણ થયા.

પ્રશ્નના સ્વરૂપ વિશે સ્પષ્ટતા કેળવાયા પછી એમ નક્કી કર્યું કે ભૂલવાળા પ્રશ્ન માટે અડધો ગુણ કાપવો. એ રીતે કેટલાકના ગુણ કપાયા પણ ખરા. પારુલનું જુથમા આજે  વધુ પડતાં ધીમા વિદ્યાર્થીઓનું પ્રમાણ વધી ગયેલું. એ સંજોગોમાં પણ એ જુથે પોતાની રજૂઆત તો કરી જ્. વર્ગના અન્ય વિધાર્થીઓએ પ્રસ્તાવ કર્યો કે પારુલના જૂથના કોઈ ગુણ કાપવા નહિ. ગુણ તો ના જ્ કાપ્યા, જૂથને તાળીઓ અને એક વિશેષ ગુણ આપીને વધાવવામાં આવ્યું.

અહીં પડકાર હતો, સ્પર્ધા નહિ. કેમકે નાના જૂથમાં ભલે કામ કરીએ, આપણે એક સમૂહના જ્ સભ્યો છીએ એ સમજ વર્ગની ચેતનાનો હિસ્સો બની ગયેલ છે.

આજનું

@વર્ગમાં પ્રવેશતાં જ્ જિગીષાએ પૂછ્યું, 'તમને કોઈ બેઠાં બેઠાં હુકમ કરે તો તમે તેનું કહ્યું માનો કે?'
ના.
માનો છો !
એમ? જોકે હું આમ કોઈનો હુકમ ઉઠાવું એમ તો નથી .
પણ હુકમ ઉઠાવો છો. હું તમને અત્યારે જ્ બતાવી આપું કે તમને કોક બેઠાં બેઠાં હુકમ કરે છે અને તમે એનું માનો છો.
તો બતાવ !
જુઓ, તમારું મગજ તમને કહે છે; આમ કર, તેમ કર અને તમે એમ કરો છો.
ભઈ વાહ! સાવ સાચું.

@ગોપીનો પ્રશ્ન છે કે આપણા મગજમાં એવું તે શું થાય છે કે આપણને જાત જાતના વિચારો આવે છે !
આ પ્રશ્નનો જવાબ એમ આપ્યો કે તુ જાતે જોઈ જો કે તારા મગજમાં શું થાય છે.
 આગળ વાત આમ ચાલી કે ગુસ્સો આવે ત્યારે મગજમાં શું થતું હશે?
શિક્ષક : આગ લાગતી હશે.
એ કેવી રીતે ખબર પડી?
કેમ ધુમાડો નથી દેખાતો?
ક્યાંથી નીકળે છે ધુમાડો?
મોઢામાંથી.
નથી દેખાતો.
કેમ, સળગાવી નાખે એવાં શબ્દો મોઢામાંથી નથી નીકળતા?
હા હો, સાચું. એવું બોલે કે આપણે સળગી જઈએ !

ચાંદી જ ચાંદી

આજે ડરતાં ડરતાં 'બે ફૂલ ચઢાવે...ઈશ્વર પડ્યો નથી રસ્તામાં' ગીત વર્ગમાં કરાવવું શરુ કર્યું. ડરતાં ડરતાં એટલા માટે કે ગીત ગંભીર પ્રકારનું-શબ્દો અને સુર પણ. આવું બોઝિલ ગીત જીવનથી છલકાતાં બાળકોને કરાવવું યોગ્ય કે નહિ! ઈરાદો સુરની રમત-કાન સરવા કરવાની ટેવ વિકસાવવાનો. છુપી લાલચ એ કે આ ગીતના શબ્દો એટલા સરળ છે કે અર્થગ્રહણ આપોઆપ થાય. એમ વિચારીને શરૂઆત કરી કે વિધાર્થીઓને ગમશે તો જ્ આગળ વધીશું નહિ તો પડતું મુકીશું.

હીટ ગયો આ પ્રયોગ તો.

ખુબ ગમ્યું બધાને. ત્રણેક વાર ગાયું એટલામાં તો મોઢે પણ થઇ ગયું. સુરની બારીકીઓ પારખી,પકડી અને પ્રેમથી ગળે લગાડી. સાથળ પર થાપ આવતી વિદ્યાર્થીનીઓ જોઈને થયું કે મને તો ઈશ્વર સસ્તામાં મળી ગયા.

માસ્તરે પૂછ્યું : શું ગમ્યું આ ગીતમાં?
જવાબો :રસ્તામાં-સસ્તામાં.  ઋષિઓ જાપ જપતા રહી ગયાને શબરીના બોર અમર થઇ ગયા.આખું ગીત જ્ ગમ્યું.કેટલું સરસ છે!

ગવડાવતી વખતે નેન્સીએ પૂછ્યું,'આ અમારું ગીત છે?' શિક્ષક કઈ કહે તે પહેલાં સાનિયા એ પતાવ્યું,'બધાનું છે. ચાલો બેન, આગળ ગવડાવો.'  મક્કા શબ્દ ગવાય એટલી વાર અસ્મીનની આંખ ચમકે. શિક્ષકે અર્થગ્રહણ કરાવવાની લાલચ માંડ માંડ રોકી રાખી છે. 'નહિ મળે એ સોના-ચાંદી..' એમ શિક્ષકે ઉપાડ્યું તો તરત ટોક્યા- ચાંદી શબ્દ પહેલાં આવે. ચાંદી-સોનામાં એમ.

એમ.

સાંભળો ત્યારે : ઈશ્વર પડ્યો નથી રસ્તામાં. ગાયક-જનાર્દન રાવળ. શબ્દ&સંગીત-અવિનાશ વ્યાસ

સુર સંગમ

સંગીતની નવી નવી કેડીઓમાં જાત્રા કરાવવાના ઉદ્દેશથી જ્ ગુજરાતી સુગમ સંગીતના ભાગ રૂપી ગીતો  શાળામાં ગવડાવવા શરુ કરવામાં આવ્યાં હતાં. મોટે ભાગે આ શિક્ષણ વર્ગ-પ્રાર્થના સંમેલનમાં થાય. એટેલે કે, સમુહમાં. એવામાં કુદરતે કોને કોકિલ કંઠ આપ્યો છે એ પકડવું છુટી જતુ હોય છે. (આ પ્રયત્ન વિશે જોડેની લિંક પર ક્લિક કરો:ગુર્જરી સંગીત

એન.એસ .પટેલ કોલેજના MSW/BSW/MHRM ના વિદ્યાર્થીઓ અમારી શાળામાં નિયમિત આવે છે ,છેલ્લા ત્રણેક વર્ષથી. શાળા પરિવાર સાથે ચર્ચા કરી કયા પ્રકારની પ્રવૃત્તિ કરી શકાય તેની વિચારણા કરી જુદી જુદી પ્રવૃત્તિઓ તે વિદ્યાર્થીઓ કરાવતા હોય છે. આ એક સુખદ ફેરફાર છે-મહિને એક કે બે તાસ કોઈક જુદી જ્ પ્રવૃત્તિ, જુદા જ્ વ્યક્તિઓ કરાવવા આવે.

હિમાની દેસાઈ 

આ વખતે આવેલા MHRMના  વિદ્યાર્થીઓના જુથ એ રજૂઆત કરી કે તેઓ 'સુર સંગમ' પ્રવૃત્તિ કરાવવા માંગે છે. અમારા સામુહિક સંગીત શિક્ષણને  તેમણે વ્યક્તિગત બનાવવાની આ સારી તક હતી. એટલે આ તક અમે ઝડપી લીધી. ધોરણ ૫થી ૭ના તમામ વર્ગોમાં કોલેજના વિદ્યાર્થીઓએ ઓડીસન કર્યું. આ અનુભવ તેમને માટે સુખદ આશ્ચર્ય હતો. કેમકે અગાઉના અનુભવો પરથી તેમણે કવિતાઓ, ફિલ્મી ગીતો કે ભજનોની અપેક્ષા રાખી હતી. અહીં તો સુગમ સંગીતના ક્લાસિક ગીતો ઓડીસનમાં ગવાતાં હતાં. વળી, હિમાની દેસાઈ, જે ખુદ સારી ગાયક  છે, તેણે ગીતના સૂરને ઊંચો કે નીચો લેવાનું માર્ગદર્શન આપ્યું તો એ પણ એટલી જ્ સરળતાથી વિદ્યાર્થીઓએ ઝીલ્યુ. દરેક વર્ગમાંથી દસ વિદ્યાર્થીઓ અંતિમ સ્પર્ધા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યાં.

દિવ્યા અને ડૉ.પ્રતિક્ષા પટેલ 

સ્પર્ધા એ પહેલી ફેબ્રુઆરીએ  હતી. સ્પર્ધકોમાં અનેરો ઉત્સાહ હતો. રોજ શિક્ષક આગળ પ્રેક્ટિસ કરી જાય. મોબાઈલ પર ધ્યાનથી ગીત સાંભળે અને સુરની બારીકી અંગે શિક્ષકને પૂછે. સ્પર્ધાને દિવસે તન્વી આવીને પૂછે,' બેન, ***  ગીત ગાઉ? '  ના, આવા ગીત શાળામાં ના ગવાય. (આઇટમ ગીત હતું.) તન્વીએ પોતાનું ગીત બદલ્યું. સ્પર્ધકો અને શ્રોતા સૌ આતુર હતાં સાંજ ના ૩ કલાક માટે.

સુચિતાબેન 

MHRMના વિદ્યાર્થીઓ હિમાની દેસાઈ,સાગર સોની, અમિત સીંગ અને આકાશ પટેલએ વિદ્યાર્થીઓની મદદથી સ્પર્ધા માટેની વ્યવસ્થા ગોઠવી. નિર્ણાયક તરીકે  એન.એસ.પટેલ આર્ટ્સ કોલેજના ઉપાચાર્ય  ડૉ.પ્રતિક્ષા પટેલ અને સારા ગાયક એવા ઇકોનોમિક્સ વ્યાખ્યાતા શ્રી સુચિતા સાધુને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. 

અમારા ૪૦ ગાયકો એ એક પછી એક આવીને અમારી સાંજને સુરભીની કરવા માંડી. નિર્ણાયકો પણ ગીતોના વૈવિધ્યનો આનંદ માણી રહ્યા હતાં. અચાનક એક વિધાર્થીએ *** ગીત શરુ કર્યું. આચાર્ય,શિક્ષકો, આયોજક વિધાર્થીઓ અને નિર્ણાયકો ક્ષણિક આંચકો ખાઈ ગયા. પણ, જે ભોળા ભાવે પેલી વિધાર્થીની 'તે' ગીત રજૂ કરતી હતી,અને શબ્દોના અર્થને સમજ્યા વગર જે ભાવથી શ્રોતા વિધાર્થીઓ ગીત સાંભળી રહ્યા હતાં, વડીલોએ ઈશારામાં નક્કી કરી લીધું કે તેને અટકાવવી નહિ. વળી, ઓટીઝમ ખામી વળી નેન્સીએ  અંગ્રેજી કવિતા મોઢે ગાઈ ત્યારે તો તમામ શ્રોતાઓ સમજી ગયા કે તેનું ઇનામ પાકું. સ્પર્ધકોની આવડતથી આનંદિત થઇ નિર્ણાયકોએ પોતાના તરફથી ૪ પ્રોત્સાહક ઇનામો જાહેર કર્યા.

નેન્સી અને કમળાબેન

નેન્સીનું ઇનામ તો પાક્કું જ્ હતું. ત્રીજું ઇનામ દિવ્યા (ધો-૭)ને 'સાવરિયો' ગીત બદલ, બીજું ઇનામ પારુલ (ધો-૭) ને મીઠાં સૂરે સંસ્કૃત પ્રાર્થના બદલ અને પ્રથમ ઇનામ આરતી (ધો-૬)ને સુરની બારીકીઓ સાથે 'તેરી મેરી' ફિલ્મ ગીત બદલ આપવાની નિર્ણાયકોએ નક્કી કર્યું.

આરતી 

સુચીતાબેનએ દરેક વિજેતાની વિશિષ્ટ આવડત જણાવી અને કયા માપદંડને આધારે તેમણે વિજેતાઓ પસંદ કર્યા હતાં તેની છણાવટ કરી. પ્રતિક્ષાબેનએ ગીતોની પસંદગીને બિરદાવી. આવા સુંદર આયોજન બદલ તેમણે તેમના વિધાર્થીઓને અભિનંદન આપ્યા અને શાળા પરિવારનો આભાર માન્યો. શાળાના આચાર્યશ્રી કમળાબેનએ પોતાની વિધાર્થીઓની આવડત બદલ ગૌરવ વ્યક્ત કર્યું અને આવા કાર્યક્રમની તક ઊભી કરવા બદલ એન.એચ.પટેલ કોલેજનો આભાર માન્યો.

આરતી માટે તો આ સુખદ આંચકો જ્ હતો. પોતે સામાન્ય આવડત ધરાવતી છોકરી છે એવું દ્રઢપણે માનતી આરતી આજે શાળાની પ્રથમ હરોળની ગાયિકા સાબિત થઇ હતી.

સુચીતાબેનના મીઠાં કંઠે ગવાયેલો 'સાવરિયો' અને  તાલીમાર્થીઓએ વહેંચેલ ચોકલેટ મમળાવતાં મમળાવતાં સૌ છુટા પડ્યા.

વધુ એક મજાનો દિવસ

જામેલા લગ્નગાળાને કારણે વર્ગમાં ૬૦%  જ હાજરી હતી. નવો એકમ શરુ કરવા માટે આમેય શુક્રવાર સારો દહાડો નથી. શનિવારે એકમને આગળ લઇ જવા પુરતો સમય ના મળે અને રવિનું ગાબડું. એટલે અમે પુનરાવર્તન કરવાનું ઠેરવ્યું.

ગણિત ગુજરાતીની જેમ વાંચતા ગયા. નિયમો,સુત્રો ને ગુજરાતીની જેમ સમાનર્થ-વિરુધાર્થ-સંધિ વડે ઉકેલતા ગયા. (દા.ત.: 'રાશ' અને 'રાસ' ) ત્યાં એક વિદ્યાર્થીની નજર ગઈ પૃથ્વીના નકશા પરના પીળા રંગ પર તૂટેલી છતમાંથી પડતા ચાંદરણાં પર. ક્ષણિક એ સૌન્દર્ય સૃષ્ટિને  સૌ દિગ્મૂઢ બની માણી રહ્યા. માસ્તરને પોતાની ફરજનું ભાન થયું એટલે પોતે સૌ પહેલાં સૌન્દર્યમૂઢતા ખંખેરી એ સુંદરતામાં શું વિજ્ઞાન અને ભૂગોળ છે એમ ચર્ચા આદરી. પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા પણ જવાબની ઈચ્છા સામે પક્ષે નબળી હતી. એટલે અમે પાછા ફર્યા ગણિત પર. ગણિત થોડું આગળ ગયું ત્યાં એક ચકોર આંખ એ જોયું કે પેલા ચાંદરણાંએ તો જગ્યા બદલી છે ! આ કેમ થયું ? હવે પ્રશ્નો સામેથી આવ્યાં. એટલે એના ભૌગોલિક કારણો માટે મથામણ જામી. સુર્ય કઈ દિશામાં ગયો હશે? પડછાયો કેમ પડે? પડછાયાની લંબાઈ અને પ્રકાશના સ્ત્રોતના સ્થાનનો સંબંધ શું? બપોરના ૧:૩૦ થયા છે એમ જોયું એટલે શિક્ષકે હાથના પડછાયા વડે પક્ષી,સસલું બનાવી બતાવ્યા. ધમાલ મચી ગઈ જાત જાતના પડછાયા-આકારો સર્જવાની. 

રીસેસ પછી શિક્ષક બીજા વર્ગમાં તાસ મુજબ ગયા. ત્યાં પણ ગણિતનું ભાષાકીય પુનરાવર્તન. ધોરણ-૭ માં નકશાની રમત સોંપીને. આમતો આ રમત રમવાનું કહેવું પડતું જ્ નથી, તે  એટલી બધી પ્રિય છે કે વર્ગના ફુરસતના ગાળામાં વિધાર્થીઓ તે રમતા જ્ હોય. આ રમત એટલે એક વિદ્યાર્થી કોઈ સ્થળ કહે અને બીજા એ તે શોધવાનું. (આ રમતના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો જબરજસ્ત છે. તેની વિગતવાર માહિતી બીજી પોસ્ટમાં.) 

ચારની  રીસેસ પછી ધોરણ-૭ માં ડાન્સની પ્રેક્ટિસ કરવાની હતી. 

કોઈ એ પ્રેક્ટિસમાં ના જોડાયું. ગીત વગાડી પોતાને ડીસ્ટર્બ કરવા બદલ  વિદ્યાર્થીઓએ  શિક્ષકને ધમકાવી નાખ્યા.

બધાને નકશાની રમતમાંથી ઉઠવું જ ન હતું.

..

આવું ય બને !

મોંજ -૨

શિક્ષકના મનમાં શૈક્ષણિક લાલચોના બુદબુદ ઉછળવા લાગ્યા. પણ, ટોળીની ખેંચતાણ વિચારવાની ક્ષણિક તક આપે તો ને ! એટલે શિક્ષકે પોતાની જવાબદારીની પછેડી વિધાર્થીઓને શિરે ઓઢાડી, " આજે આપણે જે કઈ રમીએ-ફરીએ-વાત કરીએ એ કયા વિષયમાં કામ લાગે એમ છે અને કઈ રીતે એ તમારે કહેવાનું અને શક્ય બને તો લખવાનું."
ગામના લોકોનું ધ્યાન ખેંચતી અમારી ટોળી હેતલના ઘર પાસે પહોંચી. તેના પરિવારના સભ્યો ટોળીને મળવા આવ્યા. હેતલે તકનો લાભ લઇ દાદા પાસેથી આ રખડપટ્ટીની મંજૂરી લઇ લીધી. હેતલના ઘરે એક કૂતરો અને મોરનું બચ્ચું પાળેલાં છે. તેમની સાથે ગેલ કરી. આગળ તેજલ મળી. તે આજે શાળાએ આવી નહોતી પણ ત્યાંથી ટોળીમાં ભળી ગઈ. આગળથી ધોરણ-૬ ની કિંજલ પણ જોડાઈ. હેતલ (૨) શાળાએ તો આવી હતી અને એણે ટોળીના પરાક્રમોમાં જોડાવું હતું પણ એને લગ્નપ્રસંગે બહારગામ જવાનું હતું !

આજે જિગીષા ગાઈડની ભૂમિકામાં હતી. તે શિક્ષકને માહિતી આપતી હતી : આ વડ ૧૦૦ વર્ષથી પણ જુનો છે. આ રોડ નવો બન્યો,ગઈ સાલ જ્.... વળી, તેને ખબર હતી કે આ રસ્તે તેના પપ્પા મળશે. પપ્પાને જોઈ આનંદથી શિક્ષકના હાથ પર લટકી ! ત્યાં કલકલિયો નજરે પડ્યો. એ તો એની આદત મુજબ નિરાંતે બેઠો રહી અમને દર્શન સુખ આપતો રહ્યો. તેજલએ કહ્યું કે આવું જ્ બીજું એક પક્ષી હોય છે, એ બે પક્ષીમાં ભૂલ પડી જાય.

બીજા કેટલાંક વિધાર્થીઓના ઘર આવ્યાં. પરિવાર ઓછો ઓછો થઇ પાણી લઇ આવ્યો, ખુરશીઓ પાથરી દીધી. પણ, અમારી ટોળીને સમય ક્યાં હતો મેમાનગતિ માણવાનો ! આંગણાનું લીંપણ, ભૂરી વાછરડી, કૂવો, દાદીનો ડહાપણભર્યો ચહેરો એ બધું અંતરમાં લીંપીને આગળ વધ્યા.

દસ ફૂટને અંતરે એક્સપ્રેસ વે નીચેથી પસાર થતું ગરનાળું  હતું. એમાં બુમ પાડી ને દોડવું કે ઉભા રહી ઉપરથી પસાર થતા વાહનોના અવાજ સાંભળવા? રખડુંટોળીને શાંત રહેવું મંજુર ન હતું. એટલે સર્વાનુમતે પહેલાં વિકલ્પ પર પસંદગી ઉતરી. ત્રિસેક ફૂટ લાંબા ગરનાળા તરફ બધાંએ ઊંચા સૂરે હડી કાઢી.

બીજી તરફ કેસરી-ગુલાબી-કરકરી-છુટ્ટી માટી અને પાણીનો એક વહોળો હતો. વહોળામાં અમારી ટોળીએ માનસિક તરસ છીપાવવા પાણી પીધું. અસ્મીન અને સાનિયા માટે નવું વિશ્વ ઉઘાડી રહ્યું હતું. અમારા ઊંચા સુર હર્ષિતાના ઘરમાં પડઘાયા. એના પરિવારને આજે મોસાળું લઇ જવાનું હતું એટલે તેઓ અમારા આક્રમણથી દ્વિધામાં પડ્યા અને પ્રશ્નો પૂછી હર્ષિતાને પરેશાન કરી.(આ તો હર્ષિતાએ પાછળથી અમને કહ્યું.)
હર્ષિતા પાણી લઇ આવી અને કહે, ગરમ છે. શિક્ષકને નવાઈ લાગી, આટલી ઝડપથી પીવાનું પાણી ગરમ કરીને લાવી? મોટર ચાલુ કરી કુવામાંથી કાઢી લીધું, શિયાળો છે ને ! હર્ષિતા અને તેની મમ્મીના મુખ પરની રેખો વાંચી શિક્ષકે કહ્યું કે અમે તો એમ જ્ આવ્યાં છીએ અને થોડી વાર આજુબાજુ ફરીને જતાં રહેશું.

ખેતરોની વચ્ચે આવેલાં મકાનો અને એક તરફ એક્સપ્રેસ વે પર ઝડપથી પસાર થઇ રહેલા જાત જાતના વાહનો.અમારી આંખો ઉજાણી કરતી હતી. ત્યાં કેટલાક તારોડિયા જોયાં.આ પક્ષીના કદ અને રંગછટાએ સૌના મન જીતી લીધાં.

કેટલીક છોકરીઓને ખબર હતી કે નજીકમાં તળાવ છે અને ચોખ્ખું છે. 'ચાલો  ત્યારે.' એટલી જ્ વાર! શિક્ષકે હર્ષિતાના દાદાને સમય હોય તો અમારી સાથે જોડાઈ વાતો કરવા કહ્યું. દાદાતો ભળી ગયા ટોળીમાં અને જ્ઞાન પ્રદાન આરંભ્યું., " આ મકાનોને farm house કહેવાય." છોકરીઓ દાદાને અંગ્રેજી બોલતા જોઈ આનંદોલ્લાસમાં ઉછળી પડી. દાદાએ જણાવ્યું કે પોતે old SSC પાસ છે. પછી તો અંગ્રેજી શિક્ષણ શરુ થઇ ગયું, ચાલતાં ચાલતો.

એક ઘટાદાર કેડી પસાર કરી પહોંચ્યા તળાવે.

 તળાવના સુર્યમઢ્યા ચમકીલા પાણીને હિલોળે સૌ ચડ્યા. પાણીમાં પથ્થર નાખી એના વલયો જોયાં. બોરડી મળી આવી પછી તો પૂછાવી જ શુ ! તળાવમાં કેટલીક ડૂબક બતકો હતી એમની રમત જોવાની મજા માણી. દાદા પાસેથી ગામની વાતો સાંભળી. દાદાને 'તમે કહો છો દાદાજી' ગીત સંભળાવ્યું. પકડદાવ રમ્યા. તળાવમાં પડતા પ્રતિબિંબોના ચિત્રો અંતરમાં ઉમેર્યા. ચોક્કસ રીતે સુઈ જઈને સુર્ય બનાવ્યો. મરેલી માછલીના દાંત ગણ્યા. વ્રુક્ષની ટોચે પાંખ સુકવતા કાજીયા જોયા. ફોટા પાડવા માટે ઝગડા-ત્રાગાં કર્યા.

આ દરમ્યાન કીર્તિ એક ખૂણે ચુપ ચાપ નિજાનંદમાં બેસી રહી.

લગભગ દોઢેક કલાક પસાર થઇ ગયો હતો.તાપ ચઢવા લાગ્યો હતો. વારાફરતી બધાને યાદ આવ્યું કે પોતે સવારે કઈ પેટપૂજા વગર આવ્યાં છે  અને વધુ મોડું થશે તો જમવામાં મેથીપાક મળશે!  એટલે ટોળી ગામ-શાળા તરફ પાછી ફરી.

અંતરમાં ઉમેરાયેલા ડહાપણને ડખોળવાનું શિક્ષકને મન ના થયું એટલે કયા વિષયમાં શું શીખ્યા એ પુછવાનું ટાળ્યું.

મોંજ- ૧

બધા વિદ્યાર્થીઓને  તો શૈક્ષણિક પ્રવાસમાં જોડી શકાતા નથી. એ વસવસો શિક્ષકોને કોતર્યા કરે. આ વખતે વિચાર આવ્યો-કેમ આ કોતરણ માંથી નવીન શિલ્પ ન ઘડવું! જાહેરાત કરી કે આપણે ગામના કે ગામની નજીકના  કોઈક એવા સ્થળે નાનકડી પદયાત્રા કરીશું.એમાં તો કોઈ આર્થિક બંધન નડે નહિ ને !
પ્રવાસ પછીના બીજે દિવસેથી કાજલની ઉઘરાણી શરુ. દિવસમાં એક વાર, મોટે ભાગે તો શાળા પ્રવેશ કરતાં જ્ એ પૂછે- આપણે પેલુ ફરવા જવાનું એ ક્યારે? ક્યાં ?  જો જવાબમાં નિર્ધાર ના દેખાય તો હુકમનું પત્તું ઉગામે,- તમારે અમને લઇ જ્ જવા નથી. અમારી આગળ જુઠ્ઠું બોલી પતાવો છો ! એટલે એને જવાબ દેવામાં પણ ચોક્કસ રહેવું પડે, " આચાર્યબેન ને વાત કરવી પડે, આપણું શૈક્ષણિક કાર્ય બગડે નહિ તે જોવું પડે, વિચારવું પડે, એમ થોડું નીકળી પડાય છે ?!" જો કે આ દલીલોના પણ વિધાર્થીઓ પાસે રચનાત્મક જવાબો હોય છે. આચાર્યબેનને વાત કરી? એનું ઉઘરાણું. મોટાબેન ફ્રી છે, વાત કરી લો, એવી સમયસુચકતા. ચાલો, વર્ગમાં જ્ ચર્ચા કરી આયોજન કરી લઈએ, એવા ઉપાયો.

આવી મીઠી દડમજલ ચાલતી હતી અને પ્રજાસત્તાક દિન આવી પહોચ્યો. એ દિવસે ધ્વજવંદન કાર્યક્રમ પછી પેલી પદયાત્રાએ જઈ શકાય કે? કાજલએ ઉઘરાણી + સુચન + જિદ્દ +હુકમ આદર્યો અને બીજી કેટલીક વિધાર્થીનીઓ એની સાથે જોડાઈ. શિક્ષકને લાગ્યું કે આ સુઝાવ નક્કામો તો નથી જ. "ચાલો ત્યારે !"  એમ ઠેરવ્યું.
ધ્વજવંદન સુધી માંડ ધિરજ રહી. ક્યાં જવું ? એક્સપ્રેસ હાઈવે નજીક પડે. ત્યાં ભૂગોળનું કેટલુંક કામ કરી શકાય એટલે શિક્ષકને તેની લાલચ. પણ એટલા ટૂંકાણમાં પતાવી નાખવા વિદ્યાર્થીઓ તૈયાર ન હતાં. વળી, તે રસ્તાનો કેટલોક ભાગ ગંદો છે. એમ એના પર ચોકડી વાગી. આંખની હોસ્પિટલ. ત્યાં બગીચામાં રમવાની મજા આવે, પાણીની સગવડ. પણ, ત્યાં તો ગમે ત્યારે જઈ શકાય અને આમ પણ બધાં ગૌરી વ્રત વખતે અને અવારનવાર ત્યાં જતાં જ્ હોય છે. નિશાનું ઘર. ગામની બહાર ખેતરો વચ્ચે આવેલું રમણિય સ્થળ. વળી તેના પરિવારજનો અમારા ઉબાડું આક્રમણને પ્રેમથી ઝીલે એવાં માયાળું. પણ શિક્ષકના વાહનને ક્યાં મુકવું? ગ્રામ પંચાયતમાં મુકાય. તો પછી શિક્ષકની પદયાત્રા લાંબી થઇ જાય. ખુબ બહસને અંતે એક્સપ્રેસ હાઈવેની બીજી તરફ આવેલા હર્ષિતાને ઘરે જવું એમ ઠેરવ્યું. હર્ષિતા તો આજે આવી નહોતી! વાંધો નહિ. આપણે તો ફક્ત અલગારી રખડપટ્ટી કરવી છે ને ! પાણી તો રસ્તામાં આવતા કોઈ પણ ઘરેથી મળી રહેશે!

હવે નવી સમસ્યા ઊભી થઇ. ઘરે કહ્યા વગર જઈએ અને મોડું થાય તો માતા-પિતા ચિંતા કરે, અને ધીબી ય નાખે. નજીકના વિધાર્થીઓ દોડાદોડ ઘરે કહી આવ્યા. કેટલાક વિધાર્થીઓએ કહ્યું કે અમુક કલાક સુધી તો એમના વાલી ચિંતા નહિ કરે. અને, આમ પણ દરેક વાલી પાસે શિક્ષકનો મોબાઈલ નંબર તો હતો જ્. જે વાલીને ચિંતા થશે એ ફોન કરશે. જે વિદ્યાર્થીઓના વાલી વધુ કડક હતાં એમને શિક્ષકે ફોન કરી દીધો.

શિક્ષકનું વાહન ગ્રામપંચાયતના આંગણાને હવાલે કરી અમારી રખડું ટોળી ઉપડી.