આજનો દીપક

પ્રાર્થના સંમેલનમાં ‘આજનું ગુલાબ’ અને ‘આજનો દીપક’ હવે ગુજરાતની પ્રાથમિક શાળાઓમાં સ્વાભાવિક બાબત છે.

એવું જ અમારી શાળા બાબતે પણ.

પણ, ગઈ કાલે જેમનો પ્રાર્થના સંમેલન સંચાલનનો વારો હતો તે વિદ્યાર્થીની જૂથએ પૂછ્યું : ગાંધીબાપુને આજનો દીપક બનાવાય કે?

કેમ નહી !

તો , ગાંધીજીના ફોટાને ‘આજનો દીપક’ વાળું કાર્ડ પહેરાવી શાળા પરિવારે ગાયું : Happy Birthday Dear Gandhiji, Happy birthday to You.

અને ભાદરવી પૂનમની પ્રસાદ ભેટથી સૌએ મોં મીઠું કર્યું.

ઝલક

અહીં મુકેલ તસ્વીરો તો પરીણામ છે, પ્રક્રિયાની મજા કેટલી ઝીલાઈ એ તો જોનારા નક્કી કરે.

ગત માસ દરમ્યાન ધોરણ ૮ માં થયેલ અભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓની ઝલક મુકી છે અહીં.

@અંગ્રેજીના બીજા પાઠને લગભગ છ વાર જુદી જુદી રીતે (અંગ્રેજીમાં જ, ગુજરાતીમાં અનુવાદ નો તો પ્રશ્ન જ નથી.) વર્ગમાં કહેવાયા પછી એકમના content words નો ઉપયોગ કરી વિદ્યાર્થીઓએ લખેલ વાર્તા.

@ એક થી પાંચ વર્ણોની સંખ્યાવાળા શબ્દો વિચારવા, તેમને એક વાક્યમાં ગૂંથવા અને તે વાક્યને મઠારતા જવું...

@નિબંધ માટે નવા વિષયો : પાંચ વર્ષ પછીનું ચિખોદ્રા

@ગણિતમાં વ્યાખ્યાઓ સ્વરૂપે , વર્ગની ભાષામાં લખું તો ગુજરાતીમાં આપેલ વ્યાખ્યાઓનું ગણિતની ભાષામાં લેખન, માહિતીનું એક સ્વરૂપમાંથી બીજા સ્વરૂપમાં રૂપાંતર કરવું

@વર્ગખંડ ચર્ચાઓ પછી હિન્દીમાં ગામ-શહેરની તુલનાનું જુથકાર્ય
@ચિત્ર પરથી હિન્દીમાં કવિતા લેખન

@એવું જ વિજ્ઞાનમાં ...વર્ગની ચર્ચાઓને આધારે ચિત્ર બનાવવું અને તેની વિગતો લખવી..

પાયલની પરંપરા રણકે છે

થોડા સમય પહેલાં જીગીષાએ કહ્યું : છોકરી પાંચમામાં આવતાં જ રંગોળી શીખી જાય , નઈ બેન?! કોઈ શીખવે કે ના શીખવે.

એના સામાન્યીકરણ પાછળ ત્રણ વર્ષથી ચાલતી ઘટના છે.

પાયલ એ ઘટનાનું પ્રમુખ પાત્ર.

પાયલ સર્જનશીલ છોકરી. ચિત્ર ખુબ સરસ દોરે અને આગવી સૌન્દર્ય સુઝ.

એમ તો એ ચોથા ધોરણમાં પણ પોતાના વર્ગમાં રંગોળી બનાવતી જ , પાંચમાંમાં એનો રંગ આખી શાળાને અડ્યો.

પાંચમાં ધોરણના તે સમયના શિક્ષક રેણુકાબેનના પ્રોત્સાહનને કારણે પાયલ ખીલી અને શાળા મહેંકી.
રંગોળી હરીફાઈ જેવી (પણ તંદુરસ્ત હો !) ચડસાચડસી બધાં વર્ગોની છોકરીઓમાં થવા લાગી.

વર્ગ સફાઈનો વારો હોય એ ટુકડી જ રંગોળી કરે એટલે લગભગ દરેક છોકરીનો વારો આવે અને એમાં કેટલીક છોકરીઓમાં સંતાયેલું સૌન્દર્ય હીર ઝળક્યું.

રંગોળી તો અગાઉ પણ થતી પણ એમાં વૈવિધ્ય ઉમેરાયું.

ભાત,સામગ્રીમાં રોજ નવીનતા આવતી ગઈ.

અને હા, તમામ સામગ્રી બિનખર્ચાળ.

જુદાં જુદાં રંગની માટી-ઝીણા કપડાં વળે ચાળીને, રાખ, કોલસા અને ઈંટને ઘસી એના રંગ,વળી તે ચીજો ભેગાં કરી બનાવેલા નવા રંગ, લાદીના ટુકડા, પોતાના ડ્રેસમાંથી નીકળી ગયેલી લેસ,ટીલડી અને એવું બધું, બટન, જુના સેટ,બુટ્ટી...

વયસ્કોને મન જે નકામું હોય તે તમામ અહીં સુંદરતામાં ઉમેરો કરતુ હતું.

પહેલી રીશેશમાં બધાં વર્ગોની રંગોળીઓ પરસ્પર ‘જોવાઈ જાય ‘ અને પછી એના ઉપર સૌન્દર્યચર્ચા ચાલતી રહે, બીજા દિવસ સુધી.

‘આ’ને રંગોળી કહેવાય કે ચિત્ર?  એ અંગે ખ્યાલો બનતા ગયાં.

સંજોગોવશાત પાયલ તો બીજે ગામ, બીજી શાળામાં ગઈ છે, પણ પોતાની પાછળ સુંદર પરંપરાનો રણકાર મુકતી ગઈ.

આશા કે એની નવી શાળામાં પણ તેને રણકવાની, રણકાવવાની તક મળતી હશે.

નવાજુની

આ વર્ષે અમારી શાળામાં આઠમું ધોરણ ઉમેરાયું અને સાથે પરિવારમાં ૩૫ સભ્યો પણ.

આ નવા સભ્યો આમ તો અમારા ગામના જ. પણ, મૂળ ગામથી થોડે દુર, ખેતરો વચ્ચે, નિતાંત કુદરતમાં જીવતાં પરા વિસ્તારમાંથી આવતા બાળકો.

ચિખોદ્રા અને પરા ભલે એક ગામ ગણાય, ચોખ્ખો ફર્ક દેખાય કેટલીક બાબતોમાં.

ગામડા અને શહેર જેવો ફર્ક છોકરીઓના વર્તનમાં પ્રગટે.

પરાની છોકરી પ્રમાણમાં ઉઘાડભર્યું વ્યક્તિત્વ,એવું ખુલ્લાપણું અમારી છોકરીઓમાં ઓછું.

એટલા સુક્ષ્મ ભેદ કે અહીં તે કેવી રીતે મુકવા એમાં મુંઝાઉં છું.

વારુ,

ગયે અઠવાડિયે જીગીષાની આગેવાની હેઠળ ‘જૂની’ વિધાર્થીનીઓએ ફરિયાદ કરી : આ ‘નવી’ છોકરીઓ વર્ગ-શાળાના કામમાં સહકાર આપતી નથી.

તમે શિખવાડો. એમના દોસ્ત બનો. ધીમેથી ભળશે તેઓ.

બધું કરી જોયું. તમે એમને ‘બોલો’ તો કઈ થાય.

શનિવારે ઉપરોક્ત વાત થઇ હતી. શિક્ષક સમજી ગયાં કે ‘જૂની’ વિધાર્થીનીઓ શિક્ષક પાસે શું ‘બોલાવવાની’ અપેક્ષા રાખી રહી છે.

સોમવારે ‘જુનીઓ’ એ યાદ દેવડાવ્યું :બેન, પેલું બોલવાનું હતું તે !

આમ ‘બોલવામાં’ આવ્યું.

સાતમા ધોરણમાં આ શાળામાં ભણી ના હોય તેવી છોકરીઓ આંગળી ઊંચી કરે.

આંગળીઓ ઊંચી થઇ.

હવે, મારે તમને કેટલાંક પ્રશ્નો પૂછવા છે. માત્ર તમારે જ જવાબ આપવાના. તમે કયા ગામમાંથી આવો છો?

ચિખોદ્રા. (શિક્ષકને જવાબમાં પરાના નામની અપેક્ષા હતી.તમામ વિધાર્થીઓએ ચિખોદ્રા જવાબ આપ્યો.)

તમારી શાળાનું નામ શું?

જલાનગર/ગમોટપુરા/લક્ષ્મીપુરા.

ફરીથી પૂછું છું : તમારી શાળાનું નામ શું? (આ તબક્કે ‘જૂની’ વિધાર્થીનીઓના હોંઠ મલક્યા. તેઓ શિક્ષકની ટેવથી વાકેફ હતાં )

ફરી એ જ જવાબ.

જો એ જ જવાબ હોય તો મેં પ્રશ્ન ફરી કેમ પૂછ્યો? તો, આપણા વર્ગમાં હું ફરી એ જ પ્રશ્ન પૂછું તેનો અર્થ એમ થાય કે જવાબ આપવામાં કઈક વધુ વિચાર કરવાની જરૂર છે. ચાલો, ત્રીજી વાર : તમારી શાળાનું નામ શું?

તે વિદ્યાર્થીનીઓ આ રીતે ટેવાયેલી નહોતી. છતાં, એક છોકરીએ જવાબ આપ્યો : ચિખોદ્રા.

શિક્ષકે સ્પષ્ટીકરણ કર્યું કે ‘હાલ’ તેમની શાળાનું નામ શું એમ તેઓ પૂછી રહ્યાં છે.

તમને આ શાળામાં ફાવે છે? કોઈ મુશ્કેલી? ફરિયાદ?

ફાવે છે.(સ્મિત સાથે.)

તો, મને એમ કેમ લાગે છે કે તમને નથી ફાવતું?

...

આ શાળા તમારી પણ ખરી કે નહી?

હા.

પણ, તમારા વર્તનમાં તો એવું જણાતું નથી !

...

તમારા વર્તનમાં એવું શું ઉમેરાય કે જેથી અમને શિક્ષકોને લાગે કે આ શાળા તમારી અને તમે આ શાળાના છે?

આ ક્ષણે જે સ્મિત ફરક્યું એણે શિક્ષકને તો કહી દીધું કે મેળવણે દહીં જમાવવા માંડ્યું છે. પણ, એ મેળવણી વર્તનોમાં બોલકી રીતે વ્યક્ત થાય એ પણ જરૂરી છે.

તો, તમેં મને તમારા વર્તનથી જતાવો કે આ શાળા તમારી છે. એ માટે તમારે જે કઈ જાણવું હશે તે આ છોકરીઓ પાસેથી જાણો. તમારી જૂની શાળાની અમને વાતો કરો.

‘જુનીઓ’ થોડી નિરાશ તો થઇ પણ એમને ખબર છે કે એમના શિક્ષક આવા જ રસ્તા અપનાવશે. એટલે, જોડાઈ ગઈ ‘નવીઓ’ ને માર્ગદર્શન આપવામાં.

આગ

@સાતમાની સાનિયા એ પુરા ગાંભીર્યથી પૂછ્યું : તમને ખબર છે, તારા કેવી રીતે બને?

બ્રહ્માંડ અંગેની ચપટીક માહિતીથી ખદબદતા શિક્ષકના મગજે ઉથલો માર્યો કે હહ્, ખબર જ્ હોય ને ! પણ, ત્યાં મિત્રતાનો અંશ સળવળી બોલ્યો, પહેલાં એની વાત સાંભળ પછી તારી ટકટક કર. એટલે શિક્ષકે પૂછ્યું , કેવી રીતે બને તારા?

સાબુના ફીણમાંથી ! એના અવાજનો રણકાર કહેતો હતો કે એ માહિતીની એને કેટલી ખાતરી છે.

હમ્મ, તને કઈ રીતે ખબર પડી?

નહાવા બેસીએને ત્યારે સાબુનું ફીણ થાયને એમાં પ્રકાશ ચમકતો હોય. પછી એ પરપોટા ફૂટે ત્યારે એમાંથી તારા બની જાય!

પરપોટા ફૂટે એમાંથી તારા બને અને પરપોટાનો પ્રકાશ એ પ્રક્રિયામાં ભૂમિકા ભજવે.-આ વિગત ભૌતિકશાસ્ત્ર મુજબ પણ ખરી જ્ છે ને !

 ત્રીજાની ઈવા એ રાતના તપનું જોયું ને પૂછ્યું : તાપણાં વડે અજવાળું કેમ આવે?

શો જવાબ આપવો એ ના સુઝ્યું એટલે વળતો પ્રશ્ન : મને ખબર નથી, તુ જ્ કહે ને !

તાપણામાં સુરજ પેસી ગયો હોય !

એમ?

હા, જો ને, સુરજ પણ અજવાળું આપે છે ને સવારે.

બીલકુલ.

સત્રાંત

પરિણામપત્રમાં શિક્ષકે વાલીને આપવાના સુચન વાળું ખાનું આમ ભરાયું : આપણી વ્હાલીની પ્રગતિના પ્રયત્નોની સફળતાના અભિનંદન !

દિયા

દિયા અમારી શાળામાં ત્રણ વર્ષ પહેલાં પ્રવેશી અને પ્રવેશતાં જ્ શાળા પરિવારની લાડકી થઇ ગઈ. તે તેજસ્વી વિધાર્થી છે, તેની ચકોર આંખોની ચમક અમારા સૌના આનંદનું માધ્યમ બની રહી. સહઅભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓમાં પણ તે એટલી જ્ સક્રિય.

મોટા વિધાર્થીનીઓ પણ તેની બહેનપણીઓ. ધોરણ ૭મા છેલ્લા તાસમાં કઈ નવું સંભળાય એટલે તે શીખવા પહોંચી જાય. તેનામાં શીખવાની ખુબ ધગશ છે. જો તેને રજા પડે તો વર્ગશિક્ષકની પાછળ પડીને પુનરાવર્તન કરાવડાવે. તે માયાળું છે અને બધાં જોડે ભળે છે પણ તેને જુથનેતા બનવું નથી ગમતું. તેને વાર્તા પુસ્તકો વાંચવા ય ખુબ ગમે છે.

આ વર્ષે તેનામાં એક પરીવર્તન આવ્યું છે.

દિયાને એક બહેન છે, હીના. તે આ વર્ષે પહેલાં ધોરણમાં દાખલ થઈ. બસ, ત્યારથી દિયા ઠરેલ થઇ ગઈ છે. તેનું આ ઠરેલપણું તેના ચહેરા પર અને વર્તનમાં પ્રગટે છે.

આજે, ધોરણ ૫,૬,૭ના ચુનિંદા વિધાર્થીઓ સાથે લોકવિજ્ઞાન કેન્દ્રની મુલાકાતે વિધાનગર જવા વિદ્યાર્થીઓ વાનમાં ગોઠવાઈ રહ્યા હતાં ત્યાં દિયા ધસી આવી ; ‘ મને લઇ જાવને! મારે જોવું છે.’

પણ આ તો ૫-૬-૭ માટે જ્ છે, તુ પાંચમામાં આવીશ ત્યારે તારે જવાનું થશે જ્.

ના પણ આજે લઇ જાવ ને. મને જોવાનું ગમે છે.

આ મુલાકાત માટે વિજ્ઞાનની પ્રાથમિક સમજ હોય તો શૈક્ષણિક રીતે સારું પડે. પણ, શિક્ષક સમજતા હતા કે દિયા જેવા વિદ્યાર્થીઓ માટે આવી મુલાકાતો કેટલી અસરકારક બની શકે. વાનમાં જગ્યા ન હતી. શિક્ષકે વાનમાના વિધાર્થીઓને પૂછ્યું, ‘દિયાની જગ્યા થશે?’

અરે, ખોળામાં બેસાડી લઈશું.

‘સારિકાને ય આવવું છે.’ દિયાએ તેની બેનપણીની વકીલાત કરી.

ભલે,મોટાબેનની અને તમારા બેનની રજા લઇ આવો.

બંને કમળાબેન(આચાર્ય) સમક્ષ ગઈ પણ કઈ બોલી ના શકી. આવી બાબતમાં તો કમળાબેનની સંમતી હોય જ્.

અચાનક દિયા કહે, ‘ના, હું નહિ આવું. મારી બેનનું જોવું પડે.’

અરે પણ આપણે પાંચ વાગતામાં તો પાછા આવી જ્ જઈએ છીએ.

સારિકા આવી, દિયા ના આવી.

વખાણવી ગમે તેવી ખીચડી

 ધોરણ ૩ની જયશ્રીએ આજે વધાઈ ખાધી : બેન, મને ખીચડી બનાવતાં આવડી ગઈ!

વીણાબેને તેના ઉમળકાને વધાવતા કહ્યું, ‘ સરસ ! કેવી રીતે બનાવી?’

તેલ મુક્યું, જીરું નાખ્યું, લસણ નાખ્યું , પછી ખીચડી નાખી.

અચ્છા. પછી?

બસ. એટલું.

પાણી ના નાખ્યું?

ના.

પાણી વગર ખીચડી થઇ? કેવી રીતે?

આટલું જ્. થઇ ગઈ.

મૂંઝાવાનો વારો વીણાબેનનો હતો. બીજા કેટલાક પ્રશ્નોના જવાબોને અંતે જયશ્રી બોલી, ‘ પણ બેન, ધોળી ખીચડી તો બનાવેલી હતી. એમાંથી પીળી મેં બનાવી.!’

આજનું

@વર્ગમાં પ્રવેશતાં જ્ જિગીષાએ પૂછ્યું, 'તમને કોઈ બેઠાં બેઠાં હુકમ કરે તો તમે તેનું કહ્યું માનો કે?'
ના.
માનો છો !
એમ? જોકે હું આમ કોઈનો હુકમ ઉઠાવું એમ તો નથી .
પણ હુકમ ઉઠાવો છો. હું તમને અત્યારે જ્ બતાવી આપું કે તમને કોક બેઠાં બેઠાં હુકમ કરે છે અને તમે એનું માનો છો.
તો બતાવ !
જુઓ, તમારું મગજ તમને કહે છે; આમ કર, તેમ કર અને તમે એમ કરો છો.
ભઈ વાહ! સાવ સાચું.

@ગોપીનો પ્રશ્ન છે કે આપણા મગજમાં એવું તે શું થાય છે કે આપણને જાત જાતના વિચારો આવે છે !
આ પ્રશ્નનો જવાબ એમ આપ્યો કે તુ જાતે જોઈ જો કે તારા મગજમાં શું થાય છે.
 આગળ વાત આમ ચાલી કે ગુસ્સો આવે ત્યારે મગજમાં શું થતું હશે?
શિક્ષક : આગ લાગતી હશે.
એ કેવી રીતે ખબર પડી?
કેમ ધુમાડો નથી દેખાતો?
ક્યાંથી નીકળે છે ધુમાડો?
મોઢામાંથી.
નથી દેખાતો.
કેમ, સળગાવી નાખે એવાં શબ્દો મોઢામાંથી નથી નીકળતા?
હા હો, સાચું. એવું બોલે કે આપણે સળગી જઈએ !

ચાંદી જ ચાંદી

આજે ડરતાં ડરતાં 'બે ફૂલ ચઢાવે...ઈશ્વર પડ્યો નથી રસ્તામાં' ગીત વર્ગમાં કરાવવું શરુ કર્યું. ડરતાં ડરતાં એટલા માટે કે ગીત ગંભીર પ્રકારનું-શબ્દો અને સુર પણ. આવું બોઝિલ ગીત જીવનથી છલકાતાં બાળકોને કરાવવું યોગ્ય કે નહિ! ઈરાદો સુરની રમત-કાન સરવા કરવાની ટેવ વિકસાવવાનો. છુપી લાલચ એ કે આ ગીતના શબ્દો એટલા સરળ છે કે અર્થગ્રહણ આપોઆપ થાય. એમ વિચારીને શરૂઆત કરી કે વિધાર્થીઓને ગમશે તો જ્ આગળ વધીશું નહિ તો પડતું મુકીશું.

હીટ ગયો આ પ્રયોગ તો.

ખુબ ગમ્યું બધાને. ત્રણેક વાર ગાયું એટલામાં તો મોઢે પણ થઇ ગયું. સુરની બારીકીઓ પારખી,પકડી અને પ્રેમથી ગળે લગાડી. સાથળ પર થાપ આવતી વિદ્યાર્થીનીઓ જોઈને થયું કે મને તો ઈશ્વર સસ્તામાં મળી ગયા.

માસ્તરે પૂછ્યું : શું ગમ્યું આ ગીતમાં?
જવાબો :રસ્તામાં-સસ્તામાં.  ઋષિઓ જાપ જપતા રહી ગયાને શબરીના બોર અમર થઇ ગયા.આખું ગીત જ્ ગમ્યું.કેટલું સરસ છે!

ગવડાવતી વખતે નેન્સીએ પૂછ્યું,'આ અમારું ગીત છે?' શિક્ષક કઈ કહે તે પહેલાં સાનિયા એ પતાવ્યું,'બધાનું છે. ચાલો બેન, આગળ ગવડાવો.'  મક્કા શબ્દ ગવાય એટલી વાર અસ્મીનની આંખ ચમકે. શિક્ષકે અર્થગ્રહણ કરાવવાની લાલચ માંડ માંડ રોકી રાખી છે. 'નહિ મળે એ સોના-ચાંદી..' એમ શિક્ષકે ઉપાડ્યું તો તરત ટોક્યા- ચાંદી શબ્દ પહેલાં આવે. ચાંદી-સોનામાં એમ.

એમ.

સાંભળો ત્યારે : ઈશ્વર પડ્યો નથી રસ્તામાં. ગાયક-જનાર્દન રાવળ. શબ્દ&સંગીત-અવિનાશ વ્યાસ

વધુ એક મજાનો દિવસ

જામેલા લગ્નગાળાને કારણે વર્ગમાં ૬૦%  જ હાજરી હતી. નવો એકમ શરુ કરવા માટે આમેય શુક્રવાર સારો દહાડો નથી. શનિવારે એકમને આગળ લઇ જવા પુરતો સમય ના મળે અને રવિનું ગાબડું. એટલે અમે પુનરાવર્તન કરવાનું ઠેરવ્યું.

ગણિત ગુજરાતીની જેમ વાંચતા ગયા. નિયમો,સુત્રો ને ગુજરાતીની જેમ સમાનર્થ-વિરુધાર્થ-સંધિ વડે ઉકેલતા ગયા. (દા.ત.: 'રાશ' અને 'રાસ' ) ત્યાં એક વિદ્યાર્થીની નજર ગઈ પૃથ્વીના નકશા પરના પીળા રંગ પર તૂટેલી છતમાંથી પડતા ચાંદરણાં પર. ક્ષણિક એ સૌન્દર્ય સૃષ્ટિને  સૌ દિગ્મૂઢ બની માણી રહ્યા. માસ્તરને પોતાની ફરજનું ભાન થયું એટલે પોતે સૌ પહેલાં સૌન્દર્યમૂઢતા ખંખેરી એ સુંદરતામાં શું વિજ્ઞાન અને ભૂગોળ છે એમ ચર્ચા આદરી. પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા પણ જવાબની ઈચ્છા સામે પક્ષે નબળી હતી. એટલે અમે પાછા ફર્યા ગણિત પર. ગણિત થોડું આગળ ગયું ત્યાં એક ચકોર આંખ એ જોયું કે પેલા ચાંદરણાંએ તો જગ્યા બદલી છે ! આ કેમ થયું ? હવે પ્રશ્નો સામેથી આવ્યાં. એટલે એના ભૌગોલિક કારણો માટે મથામણ જામી. સુર્ય કઈ દિશામાં ગયો હશે? પડછાયો કેમ પડે? પડછાયાની લંબાઈ અને પ્રકાશના સ્ત્રોતના સ્થાનનો સંબંધ શું? બપોરના ૧:૩૦ થયા છે એમ જોયું એટલે શિક્ષકે હાથના પડછાયા વડે પક્ષી,સસલું બનાવી બતાવ્યા. ધમાલ મચી ગઈ જાત જાતના પડછાયા-આકારો સર્જવાની. 

રીસેસ પછી શિક્ષક બીજા વર્ગમાં તાસ મુજબ ગયા. ત્યાં પણ ગણિતનું ભાષાકીય પુનરાવર્તન. ધોરણ-૭ માં નકશાની રમત સોંપીને. આમતો આ રમત રમવાનું કહેવું પડતું જ્ નથી, તે  એટલી બધી પ્રિય છે કે વર્ગના ફુરસતના ગાળામાં વિધાર્થીઓ તે રમતા જ્ હોય. આ રમત એટલે એક વિદ્યાર્થી કોઈ સ્થળ કહે અને બીજા એ તે શોધવાનું. (આ રમતના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો જબરજસ્ત છે. તેની વિગતવાર માહિતી બીજી પોસ્ટમાં.) 

ચારની  રીસેસ પછી ધોરણ-૭ માં ડાન્સની પ્રેક્ટિસ કરવાની હતી. 

કોઈ એ પ્રેક્ટિસમાં ના જોડાયું. ગીત વગાડી પોતાને ડીસ્ટર્બ કરવા બદલ  વિદ્યાર્થીઓએ  શિક્ષકને ધમકાવી નાખ્યા.

બધાને નકશાની રમતમાંથી ઉઠવું જ ન હતું.

..

આવું ય બને !

મોંજ -૨

શિક્ષકના મનમાં શૈક્ષણિક લાલચોના બુદબુદ ઉછળવા લાગ્યા. પણ, ટોળીની ખેંચતાણ વિચારવાની ક્ષણિક તક આપે તો ને ! એટલે શિક્ષકે પોતાની જવાબદારીની પછેડી વિધાર્થીઓને શિરે ઓઢાડી, " આજે આપણે જે કઈ રમીએ-ફરીએ-વાત કરીએ એ કયા વિષયમાં કામ લાગે એમ છે અને કઈ રીતે એ તમારે કહેવાનું અને શક્ય બને તો લખવાનું."
ગામના લોકોનું ધ્યાન ખેંચતી અમારી ટોળી હેતલના ઘર પાસે પહોંચી. તેના પરિવારના સભ્યો ટોળીને મળવા આવ્યા. હેતલે તકનો લાભ લઇ દાદા પાસેથી આ રખડપટ્ટીની મંજૂરી લઇ લીધી. હેતલના ઘરે એક કૂતરો અને મોરનું બચ્ચું પાળેલાં છે. તેમની સાથે ગેલ કરી. આગળ તેજલ મળી. તે આજે શાળાએ આવી નહોતી પણ ત્યાંથી ટોળીમાં ભળી ગઈ. આગળથી ધોરણ-૬ ની કિંજલ પણ જોડાઈ. હેતલ (૨) શાળાએ તો આવી હતી અને એણે ટોળીના પરાક્રમોમાં જોડાવું હતું પણ એને લગ્નપ્રસંગે બહારગામ જવાનું હતું !

આજે જિગીષા ગાઈડની ભૂમિકામાં હતી. તે શિક્ષકને માહિતી આપતી હતી : આ વડ ૧૦૦ વર્ષથી પણ જુનો છે. આ રોડ નવો બન્યો,ગઈ સાલ જ્.... વળી, તેને ખબર હતી કે આ રસ્તે તેના પપ્પા મળશે. પપ્પાને જોઈ આનંદથી શિક્ષકના હાથ પર લટકી ! ત્યાં કલકલિયો નજરે પડ્યો. એ તો એની આદત મુજબ નિરાંતે બેઠો રહી અમને દર્શન સુખ આપતો રહ્યો. તેજલએ કહ્યું કે આવું જ્ બીજું એક પક્ષી હોય છે, એ બે પક્ષીમાં ભૂલ પડી જાય.

બીજા કેટલાંક વિધાર્થીઓના ઘર આવ્યાં. પરિવાર ઓછો ઓછો થઇ પાણી લઇ આવ્યો, ખુરશીઓ પાથરી દીધી. પણ, અમારી ટોળીને સમય ક્યાં હતો મેમાનગતિ માણવાનો ! આંગણાનું લીંપણ, ભૂરી વાછરડી, કૂવો, દાદીનો ડહાપણભર્યો ચહેરો એ બધું અંતરમાં લીંપીને આગળ વધ્યા.

દસ ફૂટને અંતરે એક્સપ્રેસ વે નીચેથી પસાર થતું ગરનાળું  હતું. એમાં બુમ પાડી ને દોડવું કે ઉભા રહી ઉપરથી પસાર થતા વાહનોના અવાજ સાંભળવા? રખડુંટોળીને શાંત રહેવું મંજુર ન હતું. એટલે સર્વાનુમતે પહેલાં વિકલ્પ પર પસંદગી ઉતરી. ત્રિસેક ફૂટ લાંબા ગરનાળા તરફ બધાંએ ઊંચા સૂરે હડી કાઢી.

બીજી તરફ કેસરી-ગુલાબી-કરકરી-છુટ્ટી માટી અને પાણીનો એક વહોળો હતો. વહોળામાં અમારી ટોળીએ માનસિક તરસ છીપાવવા પાણી પીધું. અસ્મીન અને સાનિયા માટે નવું વિશ્વ ઉઘાડી રહ્યું હતું. અમારા ઊંચા સુર હર્ષિતાના ઘરમાં પડઘાયા. એના પરિવારને આજે મોસાળું લઇ જવાનું હતું એટલે તેઓ અમારા આક્રમણથી દ્વિધામાં પડ્યા અને પ્રશ્નો પૂછી હર્ષિતાને પરેશાન કરી.(આ તો હર્ષિતાએ પાછળથી અમને કહ્યું.)
હર્ષિતા પાણી લઇ આવી અને કહે, ગરમ છે. શિક્ષકને નવાઈ લાગી, આટલી ઝડપથી પીવાનું પાણી ગરમ કરીને લાવી? મોટર ચાલુ કરી કુવામાંથી કાઢી લીધું, શિયાળો છે ને ! હર્ષિતા અને તેની મમ્મીના મુખ પરની રેખો વાંચી શિક્ષકે કહ્યું કે અમે તો એમ જ્ આવ્યાં છીએ અને થોડી વાર આજુબાજુ ફરીને જતાં રહેશું.

ખેતરોની વચ્ચે આવેલાં મકાનો અને એક તરફ એક્સપ્રેસ વે પર ઝડપથી પસાર થઇ રહેલા જાત જાતના વાહનો.અમારી આંખો ઉજાણી કરતી હતી. ત્યાં કેટલાક તારોડિયા જોયાં.આ પક્ષીના કદ અને રંગછટાએ સૌના મન જીતી લીધાં.

કેટલીક છોકરીઓને ખબર હતી કે નજીકમાં તળાવ છે અને ચોખ્ખું છે. 'ચાલો  ત્યારે.' એટલી જ્ વાર! શિક્ષકે હર્ષિતાના દાદાને સમય હોય તો અમારી સાથે જોડાઈ વાતો કરવા કહ્યું. દાદાતો ભળી ગયા ટોળીમાં અને જ્ઞાન પ્રદાન આરંભ્યું., " આ મકાનોને farm house કહેવાય." છોકરીઓ દાદાને અંગ્રેજી બોલતા જોઈ આનંદોલ્લાસમાં ઉછળી પડી. દાદાએ જણાવ્યું કે પોતે old SSC પાસ છે. પછી તો અંગ્રેજી શિક્ષણ શરુ થઇ ગયું, ચાલતાં ચાલતો.

એક ઘટાદાર કેડી પસાર કરી પહોંચ્યા તળાવે.

 તળાવના સુર્યમઢ્યા ચમકીલા પાણીને હિલોળે સૌ ચડ્યા. પાણીમાં પથ્થર નાખી એના વલયો જોયાં. બોરડી મળી આવી પછી તો પૂછાવી જ શુ ! તળાવમાં કેટલીક ડૂબક બતકો હતી એમની રમત જોવાની મજા માણી. દાદા પાસેથી ગામની વાતો સાંભળી. દાદાને 'તમે કહો છો દાદાજી' ગીત સંભળાવ્યું. પકડદાવ રમ્યા. તળાવમાં પડતા પ્રતિબિંબોના ચિત્રો અંતરમાં ઉમેર્યા. ચોક્કસ રીતે સુઈ જઈને સુર્ય બનાવ્યો. મરેલી માછલીના દાંત ગણ્યા. વ્રુક્ષની ટોચે પાંખ સુકવતા કાજીયા જોયા. ફોટા પાડવા માટે ઝગડા-ત્રાગાં કર્યા.

આ દરમ્યાન કીર્તિ એક ખૂણે ચુપ ચાપ નિજાનંદમાં બેસી રહી.

લગભગ દોઢેક કલાક પસાર થઇ ગયો હતો.તાપ ચઢવા લાગ્યો હતો. વારાફરતી બધાને યાદ આવ્યું કે પોતે સવારે કઈ પેટપૂજા વગર આવ્યાં છે  અને વધુ મોડું થશે તો જમવામાં મેથીપાક મળશે!  એટલે ટોળી ગામ-શાળા તરફ પાછી ફરી.

અંતરમાં ઉમેરાયેલા ડહાપણને ડખોળવાનું શિક્ષકને મન ના થયું એટલે કયા વિષયમાં શું શીખ્યા એ પુછવાનું ટાળ્યું.

મોંજ- ૧

બધા વિદ્યાર્થીઓને  તો શૈક્ષણિક પ્રવાસમાં જોડી શકાતા નથી. એ વસવસો શિક્ષકોને કોતર્યા કરે. આ વખતે વિચાર આવ્યો-કેમ આ કોતરણ માંથી નવીન શિલ્પ ન ઘડવું! જાહેરાત કરી કે આપણે ગામના કે ગામની નજીકના  કોઈક એવા સ્થળે નાનકડી પદયાત્રા કરીશું.એમાં તો કોઈ આર્થિક બંધન નડે નહિ ને !
પ્રવાસ પછીના બીજે દિવસેથી કાજલની ઉઘરાણી શરુ. દિવસમાં એક વાર, મોટે ભાગે તો શાળા પ્રવેશ કરતાં જ્ એ પૂછે- આપણે પેલુ ફરવા જવાનું એ ક્યારે? ક્યાં ?  જો જવાબમાં નિર્ધાર ના દેખાય તો હુકમનું પત્તું ઉગામે,- તમારે અમને લઇ જ્ જવા નથી. અમારી આગળ જુઠ્ઠું બોલી પતાવો છો ! એટલે એને જવાબ દેવામાં પણ ચોક્કસ રહેવું પડે, " આચાર્યબેન ને વાત કરવી પડે, આપણું શૈક્ષણિક કાર્ય બગડે નહિ તે જોવું પડે, વિચારવું પડે, એમ થોડું નીકળી પડાય છે ?!" જો કે આ દલીલોના પણ વિધાર્થીઓ પાસે રચનાત્મક જવાબો હોય છે. આચાર્યબેનને વાત કરી? એનું ઉઘરાણું. મોટાબેન ફ્રી છે, વાત કરી લો, એવી સમયસુચકતા. ચાલો, વર્ગમાં જ્ ચર્ચા કરી આયોજન કરી લઈએ, એવા ઉપાયો.

આવી મીઠી દડમજલ ચાલતી હતી અને પ્રજાસત્તાક દિન આવી પહોચ્યો. એ દિવસે ધ્વજવંદન કાર્યક્રમ પછી પેલી પદયાત્રાએ જઈ શકાય કે? કાજલએ ઉઘરાણી + સુચન + જિદ્દ +હુકમ આદર્યો અને બીજી કેટલીક વિધાર્થીનીઓ એની સાથે જોડાઈ. શિક્ષકને લાગ્યું કે આ સુઝાવ નક્કામો તો નથી જ. "ચાલો ત્યારે !"  એમ ઠેરવ્યું.
ધ્વજવંદન સુધી માંડ ધિરજ રહી. ક્યાં જવું ? એક્સપ્રેસ હાઈવે નજીક પડે. ત્યાં ભૂગોળનું કેટલુંક કામ કરી શકાય એટલે શિક્ષકને તેની લાલચ. પણ એટલા ટૂંકાણમાં પતાવી નાખવા વિદ્યાર્થીઓ તૈયાર ન હતાં. વળી, તે રસ્તાનો કેટલોક ભાગ ગંદો છે. એમ એના પર ચોકડી વાગી. આંખની હોસ્પિટલ. ત્યાં બગીચામાં રમવાની મજા આવે, પાણીની સગવડ. પણ, ત્યાં તો ગમે ત્યારે જઈ શકાય અને આમ પણ બધાં ગૌરી વ્રત વખતે અને અવારનવાર ત્યાં જતાં જ્ હોય છે. નિશાનું ઘર. ગામની બહાર ખેતરો વચ્ચે આવેલું રમણિય સ્થળ. વળી તેના પરિવારજનો અમારા ઉબાડું આક્રમણને પ્રેમથી ઝીલે એવાં માયાળું. પણ શિક્ષકના વાહનને ક્યાં મુકવું? ગ્રામ પંચાયતમાં મુકાય. તો પછી શિક્ષકની પદયાત્રા લાંબી થઇ જાય. ખુબ બહસને અંતે એક્સપ્રેસ હાઈવેની બીજી તરફ આવેલા હર્ષિતાને ઘરે જવું એમ ઠેરવ્યું. હર્ષિતા તો આજે આવી નહોતી! વાંધો નહિ. આપણે તો ફક્ત અલગારી રખડપટ્ટી કરવી છે ને ! પાણી તો રસ્તામાં આવતા કોઈ પણ ઘરેથી મળી રહેશે!

હવે નવી સમસ્યા ઊભી થઇ. ઘરે કહ્યા વગર જઈએ અને મોડું થાય તો માતા-પિતા ચિંતા કરે, અને ધીબી ય નાખે. નજીકના વિધાર્થીઓ દોડાદોડ ઘરે કહી આવ્યા. કેટલાક વિધાર્થીઓએ કહ્યું કે અમુક કલાક સુધી તો એમના વાલી ચિંતા નહિ કરે. અને, આમ પણ દરેક વાલી પાસે શિક્ષકનો મોબાઈલ નંબર તો હતો જ્. જે વાલીને ચિંતા થશે એ ફોન કરશે. જે વિદ્યાર્થીઓના વાલી વધુ કડક હતાં એમને શિક્ષકે ફોન કરી દીધો.

શિક્ષકનું વાહન ગ્રામપંચાયતના આંગણાને હવાલે કરી અમારી રખડું ટોળી ઉપડી.

પોલીસશિક્ષક

આજે અમારી શાળામાં ભણાવવા આણંદ રૂરલ પોલીસ સ્ટેશનેથી સાથીદારો આવ્યા હતા. પી.એસ.આઈ. શ્રી મહેતા અને શ્રી ભ્રહ્મભટ્ટએ  તેમના ટ્રાફીક સંચાલક મિત્રો સાથે મળીને ટ્રાફીક સપ્તાહ નિમિત્તે ઉગતી પેઢીને માહિતગાર કરી. શ્રી.મહેતા સાહેબે પૂછ્યું ,'તમારે કોઈ પ્રશ્ન છે?' વિદ્યાર્થીઓએ આ મુજબના પ્રશ્નો પૂછ્યા : યુનિફોર્મ કેમ જુદા જુદા છે? ટોપી કેમ ત્રાંસી પહેરો છો? ખભે તારા શા માટે લગાવેલા છે? પોલીસ બનવું હોય તો કેવી રીતે બનાય? પી.એસ.આઈ.સાહેબે તમામ પ્રશ્નોના ઉત્તરોની વિગતે છણાવટ કરી.
શ્રી બ્રહમભટ્ટ સાહેબે શપથ લેવડાવ્યા કે આપેલ ચોપાનિયાં એક વિદ્યાર્થી પાંચ વયસ્કને વંચાવશે. વિદ્યાર્થીઓએ પોતે બનાવેલ ઓરિગામી-કાગળ કામના શૈક્ષણિક સાધનો વડે તમામ પોલીસમિત્રોનો શાળા વતી આભાર માન્યો. આ કાર્યક્રમની ઝલક આપતી તસવીરો જોવા બાજુની લિંક પર ક્લિક કરો.પોલીસમિત્ર

ફળદ્રુપતા

'ગુજરાત ફળદ્રુપ જનની છે. એણે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ભડવીરો આપ્યા છે.' આ વિધાન આજે વર્ગમાં ચમક્યું અને પ્રશ્ન ઉઠયો, 'ફળદ્રુપ' એટલે?
'જમીન હોય.'
???
 ક્રિષ્ના ઉવાચ:, 'જે ખુબ ફળ પેદા કરી શકે તે.'
'ફળ' એટલે? વર્ગને જુદે જુદે ખૂણેથી અવાજ રણક્યા, જામ'ફળ', સીતા'ફળ'...અને સફરજન,મોસંબી,બોર...
તો પછી આ વાક્યમાં 'ભડવીર આપ્યા છે' એમ કેમ, 'ફળ આપ્યા છે' એમ કેમ નહિ?
 હમમમ...
ફરીથી. 'ફળ' એટલે?
જવાબમાં હીરલે પૂછ્યું, ''આમાં 'સફળ' શબ્દ...?'
ચાલો, 'સફળ' એટલે?
જીગીષા: 'એ તો સેલ્લું. સ્ વત્તા ફળ.'
બરાબર. પણ 'એટલે?'
' એટલેકે ફળ સાથેનું.'
અમે ફરી ઠેર ના ઠેર.    'ફળ' એટલે?
 'એટલે કશાક કામનું ફળ.'
 ઠીક. 'પરીક્ષામાં સફળ ' એટલે?
'એટલે આખા વર્ષની મહેનતનું પરિણામ.'
સરસ. પણ આ વાક્યમાં 'ભડવીરો આપ્યા છે ... એમ કેમ?
"'ભડ' એટલે?"
તમે 'ભડનો દીકરો' એવા શબ્દો સાંભળ્યા છે?
'હાસ્તો !' (આ શબ્દના નકારાત્મક રૂપના પ્રયોગો પણ તેમણે સાંભળેલા હતા.)
તો ભડ + વીર એટલે?
'એટલે જોરદાર માણસ.'
બરાબર. હવે ફરીથી. 'ફળદ્રુપ જનની' અને 'ભડવીર' એક વાક્યમાં કેમ?
'ખબર નઈ !'
જનની...
.'માતા,માતા. ખબર છે.'
ભડવીર આપે તેવી જનની??
'એટલે જોરદાર દીકરાની મા ? !'
એકદમ. હવે, 'ફળદ્રુપ?'
'        '
આખું વાક્ય જોઈએ. ' ગુજરાત ફળદ્રુપ જનની છે, એણે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ભડવીરો આપ્યા છે.'
'      '
'ગુજરાત' એટલે? નકશામાં દેખાય છે તે? જમીન? કે....?
'જમીન તો ખરી જ પણ...'
આપણે ગુજરાતનો ભાગ કહેવાઈએ?
'હાસ્તો !"
એટલેકે ગુજરાતના લોકો પણ ગુજરાત કહેવાય?
'હા, હા.'
આપણા વાક્યનો અર્થ...
'એટલેકે ગુજરાતના લોકોમાં જોરદાર માણસો થયા છે.'
Perfect ! પણ, અહીં પાછુ 'વિવિધ ક્ષેત્રોમાં' એમ પણ કહ્યું છે.
...
..
.

ખીલવા ભણી...

નિરાલી(ધોરણ-૭) એવી છોકરી છે જે પોતાની નિરાળાપ અંગે સભાન છે. એનો અવાજ થોડો ઘૂંટાયેલો,થોડો ઘેરાયેલો અને પ્રમાણમાં ધીમો છે. એને પોતાનો અવાજ ગમે છે. એ હળવેથી ખુલી રહી છે અને એ અંગે પણ સભાન છે. એની જ્ઞાનતૃષા કુવા,તળાવ અને દરિયા શોધી કાઢે છે. પોતાના મર્યાદિત વાતાવરણમાંથી એ આપમેળે અંગ્રેજીના નવા શબ્દો શોધી લાવે છે, જુના વર્તમાનપત્રો માંથી રસપ્રદ વિગતો ખોળી કાઢે છે અને અહીં ફોટામાં મુક્યું છે એવું સર્જે પણ છે.

મમ્મીઓ આટલી હોંશિયાર કેમ ?!

વાત જાણે એમ કે બુધવારે યુનિફોર્મ ના હોય અને રંગીન વસ્ત્રો પહેરવાની 'છૂટ' હોય એટલે મન મોર બની થનગાટ કરે ! પણ, એમાં મમ્મી નામનું આંગણું વાંકુ ઉતરે. મમ્મી નવો ડ્રેસ પહેરવા ના દે. આજે વિદ્યાર્થીઓએ આ કથા માંડી'તી.
બાત નીકલી એટલે દુર તલક તો જાય જ ને !(જગજિતસિંહ ખોટું થોડું ગાય?) અને એટલે પહોંચી કે વાળની લટ જરાક ફરકી કે મમ્મીને ખબર પડી જાય. ગમે તેટલું જાળવીને જુઠ બોલીએ, મમ્મી પકડી પાડે. કશું કહીએ નઈ તોય મમ્મીને વાતની ખબર પડી જાય. આવું તો કઈ રીતે થાય?!
'મારી મમ્મી તો બઉ જ ચાલક/જબરી/હોશિયાર' એવા વિશેષણો વર્ગમાં ફૂટવા માંડ્યા. છોકરીઓની નવાઈ ખુટતી જ નહોતી કે મમ્મીઓ ને બધી જ વાતની ખબર કેવી રીતે પડી જતી હશે?

એક મેઈલમાં વાંચેલી વાત મુકું. આ બ્લોગ વયસ્કો વાંચે છે એટલે અને મમ્મીઓ કેટલી એડવાન્સ હોય  છે એ વિગત વહેંચવા માટે.

એન્જીનીઅર થયેલો દીકરો બીજા રાજ્યમાં નોકરીએ લાગ્યો. છએક મહિના પછી ગીજ્જું મમ્મી દીકરાની ખબર કાઢવા ગઈ. મમ્મીને ખ્યાલ આવ્યો કે દીકરાને એક 'ખાસ' બેનપણી છે. પૂછ્યું તો જવાબ,' We are just good friends.' મમ્મી તો અઠવાડિયું રહી, દીકરાના ફ્લેટને ગોઠવી કરીને ગુજરાત પાછી ફરી. પાછા આવ્યાને અઠવાડિયા પછી મમ્મી એ ફોન પર પૂછ્યું, ' ચટણી કેવી લાગી.?' દીકરાએ કહ્યું, 'અરે ખુબ ટેસ્ટી. પણ , ચટણી ફ્રીઝમાં છે એવી ચિઠ્ઠી મારાં ઓશિકા નીચે કેમ મૂકી?'  માં કહે, 'તારી ખાસ બેનપણી પણ એ ચાખી શકે એટલા માટે.' (કેમકે, ગુજેશ કદી ઓશિકા નીચે જુવે નહિ, પણ બેનપણી જો  'ખાસ' હોય તો તેણી ઓશિકા નીચે જરૂર જુએ.)

અખતરો...

શારીરિક શિક્ષણમાં 'અવાજના પ્રદુષણ' અંગે ચર્ચા જામી હતી. વિદ્યાર્થીઓને નવાઈ લાગી કે અવાજ આટલો બધો નુકસાનકારક હોઈ શકે ! રીમ્પલ કહે, 'હવે અમે ઓછો અવાજ કરીશું. ક્યાંક તમારું બ્લડ પ્રેશર વધે અને તમને હાર્ટ એટેક આવે અને તમે મરી જાઓ તો અમને ભણાવે કોણ?'
વારુ, અમારી ચર્ચા તો જામશે આગળ. પણ, આ અનુસંધાને મને એક વાર્તા વહેંચવાનું મન થયું. માણો.

જુના સમયની વાત છે. વર્ગના બાળકોને શાંત કરવાના તમામ ઉપાયો અજમાવી ચુકેલ શિક્ષક નિરાશ થઇ ગયા. એક દિ છેલ્લા તાસમાં માથું પકડી બેસી ગયા. કહે,' તમારા અવાજની હવે તો એવી અસર થઇ છે કે જો વર્ગમાં શાંતિ સ્થપાય તો આશ્ચર્યથી મને હાર્ટ એટેક આવી જાય.'

બીજે દિ શિક્ષકે વર્ગમાં પગ મુક્યો તો વર્ગમા નિરવતા સ્થપાયેલી હતી. ખુબ ખુબ પૂછ્યા પછી શિક્ષકના માનીતા વિદ્યાર્થીએ કહ્યું, ' તમે ગઈ કાલે કહેલી વાત અમે પ્રાયોગિક અખતરો કરી ચકાસતા હતા.'

અહીં કમલ હસનનું ક્લાસિક 'પુષ્પક ' યાદ આવે. જોયું છે ને ?!

પણ ડેબોરાહ તો...

આ સત્રની શરૂઆતે વર્ગમાં  પુનરાવર્તન ચાલી રહ્યું હતું. ધોરણ ૭માં ઇતિહાસના તમામ એકમોનું વિહંગાવલોકન કરવા અગત્યની ઐતિહાસિક ઘટનાઓ વિશે માહિતીકેન્દ્રી પ્રશ્નોત્તર થયા. વાત કોન્સ્ટેટીનોપલ પર આવી અને તેના સ્થાનિક મહત્વ સમજવા નકશો ખોલી અમે ચર્ચા કરી. આ દરમ્યાન , શિક્ષક ક્યારેક બ્રિટન,ક્યારેક ઇંગ્લેન્ડ તો ક્યારેક યુ.કે એમ બોલતા રહ્યા જેથી એ એક જ દેશના નામ છે એમ દ્રઢ થાય. અચાનક ક્રિષ્નાએ પૂછ્યું, ' બેન, અંગેજો એટલે જ બ્રિટીશ?' 'હા.'  'તો ડેબોરાહ અંગ્રેજ છે?' 'હા.' 'પણ, એ તો સારી છે?' 
ઇતિહાસશિક્ષક આ તક જવા દે? કેમકે , આવા પ્રશ્નો અને એના જવાબો પામવાની મથામણ જ તો શિક્ષણ છે.
અમે નવેસરથી પાઠ્યપુસ્તકમાં આવતી મુખ્ય ઘટનાઓ નોંધી. યાદી બનાવી કે આ ઘટનામાં અંગ્રેજોની ભૂમિકા 'સારી' કહેવાય કે 'ખરાબ' અને કેમ એ સારું કહેવાય અને કેમ ખરાબ. એ પરથી સારું અને ખરાબ કોને કહેવું એ ચર્ચા કરી. તે પછીના તાસમાં ક્રાંતિવીરોનો એકમ લીધો. દરેક જૂથ એક ક્રાંતિકારીની વિગત વાંચે અને એને કરેલ કામ સારું કહેવાય કે ખરાબ એની વર્ગમાં રજૂઆત કરે. કેટલાકને લાગ્યું કે આવા તોફાનો બિનજરૂરી હતા તો કેટલાકના મત મુજબ તો આથી પણ વધારે તોડફોડ અને હિંસાત્મક પગલાં લેવા જોઈતાં હતા. એ ક્રાંતિકારીઓના પગલા અને અત્યારે તોડફોડ કરતાં દેખાવ્કારોમાં શું તફાવત, અત્યારના દેખાવકારોની તોડફોડ વાજબી ગણવી કે નહિ એમ ચર્ચા કરી. એક સુરે સૌ સહમત થયા કે અત્યારે તો આવી તોડફોડ કોઈ રીતે વાજબી ના ગણાય. તો કોઈ પગલું કેટલું વાજબી છે એ નક્કી કરવામાં એ ક્યારે અને કેમ થયું એ સંદર્ભો જરૂરી ખરા કે કેમ એમ ચર્ચા થઇ.
સહાયકારી યોજનામાં તે સમયના રાજાઓની ભૂમિકા અંગે ચર્ચા કરી. કોઈ પોતાના સ્વાર્થ માટે આપણને  છેતરી રહ્યું છે એમ ના સમજે તેને સારો રાજા ગણવો કે નબળો? સારા રાજાના લક્ષણો કયા? આ પ્રશ્નો ચર્ચાયા અને ઉત્તરો પાટિયે  નોંધાયા.
આપણી શાળાની એક સારી વ્યક્તિ અને એક તમને ના ગમતી વ્યક્તિનું નામ તમારી નોટમાં લખો, કોઈને બતાવવું નહિ. જે વ્યક્તિ નબળી લાગી તેના સારા લક્ષણો કહો. શું લાગે છે? દરેક જગ્યાએ સારા-નબળા માણસો હોય. દરેક માણસમાં કઈક સારું તો કઈક નબળાઈ હોય. થોડાક માણસોને લીધે કન્યાશાળા કે ચિખોદ્રા ખરાબ છે એમ કહેવાય?
'ડેબોરાહ સારી છે.' આ વિધાનમાંથી 'પણ' અને 'તો' નીકળી ગયેલા જોવાનું ગમ્યું, ઇતિહાસ શિક્ષકને .

મીઠો મૂંઝારો

અમારા વિદ્યાર્થીઓમાં નાસ્તાના પડીકાની બે વેરાઈટી પ્રસિદ્ધ છે. એ નાસ્તો હલકી ગુણવત્તાવાળો આવે છે. પણ, બે-પાંચ રૂપિયાના એ પડીકા વિદ્યાર્થીઓને પોસાય એટલે... શિક્ષકગણ તરફથી અવારનવાર આવા પડીકાંને બદલે સીંગ-ચણા કે જામફળ-શિંગોડા જેવા ઋતુજન્ય ફળો ખરીદવાની સલાહ અપાય, એના આરોગ્યલક્ષી ફાયદા અને પડીકાઓના ગેરફાયદા રજુ કરાય. પ્લાસ્ટિક પ્રદુષણ તો ખરું જ. પણ, પડીકાંના આકર્ષણના ય ઘણા કારણો છે.
ખેર, એક સવારે પ્રાર્થના સંમેલનમાં આચાર્યશ્રી કમલાબેનએ આ વિગતો ફરી ફરી દોહરાવી અને જરા કડક અવાજ પણ કર્યો. એ જ દિવસે રીસેસમાં ધોરણ ૨ની કિંજલ કમલાબેનને  હાથ ખેચી કાર્યાલયની બહાર લઇ ગઈ અને પછી, એક પડીકું ધર્યું. 'આમાંથી મારો નાસ્તો કરો !' કિંજલના પ્રેમાગ્રહ આગળ બેન વિવશ. એ સમયે કિંજલને કયા ફાયદા-ગેરફાયદા યાદ દેવડાવવા? !